Bund: walczył z faszyzmem, gardził syjonizmem

Bund, największa żydowska partia robotnicza w międzywojniu, powstała jeszcze w okresie imperium carskiego: w 1897 r., w Wilnie, pod nazwą Powszechny Żydowski Związek Robotniczy Bund na Litwie, w Polsce i w Rosji.

Jej celem miało być zjednoczenie wszystkich żydowskich robotników i robotnic, zamieszkujących głównie tzw. strefę osiedlenia utworzoną przez władze carskie. Działacze i działaczki dążyli do poprawy warunków pracy proletariatu, mając w dalszej perspektywie uspołecznienie środków produkcji.

Walka ta jednak była dostosowana do specyficznej sytuacji Żydów w Europie Wschodniej, a więc zwracano uwagę także na ucisk polityczny i narodowy w imperium. Od austriackich socjaldemokratów zapożyczono koncepcję autonomii kulturalno-narodowej. Zarówno Austro-Węgry, jak i Rosja carska, były w owym czasie imperiami wielonarodowymi.

W związku z tym Bund nawoływał do likwidacji wszelkich form dyskryminacji wobec mniejszości żydowskiej oraz prawa do swobodnego rozwoju świeckiej kultury żydowskiej.

Podczas gdy syjoniści wypatrywali wyzwolenia od antysemityzmu w emigracji do Palestyny, według działaczy i działaczek Bundu wyzwolenie od ucisku narodowego i społecznego miało nastąpić wraz z upadkiem kapitalizmu.

Syjonizm ich zdaniem był jedynie utopią, a do tego sprzyjającą antysemitom, którzy podkreślali „nieusuwalną obcość” Żydów i domagali się ich masowej emigracji.

Bund odegrał kluczową rolę w utrzymaniu i rozwoju jidysz, w tym literatury jidysz i innych świeckich kulturowych zastosowań tego języka. Partia ta publikowała “Der Yiddisher Arbeyter”, która była pierwszą gazetą

w jidysz w carskiej Rosji. Podczas rewolucji 1905 roku Bund organizował strajki w Warszawie, Wilnie i kilku mniejszych miastach.

Żądano skrócenia dnia pracy, legalizacji związków zawodowych oraz utworzenia autonomii narodowej i kulturowej dla Żydów. Oddziały samoobrony Bundu udaremniły trzy próby zorganizowania pogromów w latach 1905–1906.

ll Rzeczpospolita

Bund jako partia uczestniczył w pierwszych wyborach parlamentarnych w niepodległej Polsce, które odbyły się w 1919 roku, osiągając stosunkowo dobry wynik. W kolejnych latach kontynuował działalność, wzmacniając swoje struktury regionalne. Stał się znaczącym graczem na scenie politycznej.

W tamtych czasach idea emigracji do Palestyny była niepopularna wśród żydowskiej ludności.

Ważnym czynnikiem była z pewnością wiodąca rolę Bundu w walce z antysemityzmem. Rozwój związków zawodowych, w których Bund był bardzo aktywny, również miał ogromne znaczenie. Wzrost popularności Bundu był też wynikiem rozwoju organizacji związanych z partią, takich jak młodzieżowy Cukunft (Przyszłość), dziecięcy Skif czy sportowy Morgensztern. Klub koncentrował się na sportach zespołowych i ćwiczeniach, które nie wymagały dużych nakładów finansowych.

Odrzucano wszelkie formy rywalizacji. Ta linia była wyznaczana przez socjalistyczne podejście, według którego aktywność fizyczna miała służyć masom robotniczym, podczas gdy dążenie do bicia rekordów było szkodliwe, ponieważ podważało zasadę równości.

Bund miał także swoją organizację kobiecą Jidisze Arbeter-Frojen Organizacje (Organizacja Żydowskich Kobiet-Pracownic; JAF), której celem było zwiększenie świadomości klasowej wśród żydowskich kobiet pracujących oraz samopomoc w wycho­- wywaniu dzieci. Organizował przedszkola, żłobki oraz obozy dla dzieci. Aktywistki JAF promowały także świadome macierzyństwo.

Znaczącym procederem w historii Bundu było odłączenie się około 25% działaczy w styczniu 1920 roku. Było to skutkiem odrzucenia przez większość działaczy i działaczek wstąpienia do rewolucyjnej Międzynarodówki Komunistycznej. Owocem tej różnicy zdań stała się nowa organizacja zwana Kombundem, który niedługo po odłączeniu od Bundu wstąpił w szeregi Komunistycznej Partii Robotniczej Polski, która była w tym czasie prawdziwie internacjonalistyczną partią rewolucyjną.

Po tym jak Stalin dokonał kontrrewolucji w Rosji, zarówno Bund jak i coraz bardziej podporządkowywana mu Komunistyczna Partia Polski (pod tą nazwą od 1925 r.) były na celowniku narastającego stalinowskiego terroru.

W okresie, gdy Stalin nakazał partiom komunistycznym uznawać socjaldemokratów i inne organizacje lewicowe za „socjalfaszystów” – gorszych nawet od faszystów – działacze i działaczki Bundu spotykali się z agresją ze strony KPP. Przybierało to postać indywidualnych czynów, przez agresję wobec bundowskich zgromadzeń, aż po atak na Sanatorium im. Włodzimierza Medema w podwarszawskim Miedzeszynie w 1931 roku – miejscu, gdzie leczono dzieci chore na gruźlicę.

W latach 30. sytuacja polityczna w Polsce i na świecie uległa radykalnej zmianie wraz z dojściem Hitlera do władzy i rozprzestrzenianiem się faszyzmu. Zmusiło to Bund do ponownego podjęcia walki – tym razem w obronie przed narastającym zagrożeniem.

Oddziały samoobrony Cukunftu i Morgenszternu odpierały antysemickie ataki skrajnej prawicy. Bundowcy rozszerzali sieć samoobrony z uwagi na narastającą wrogość wobec ludności żydowskiej. Protestowali przeciwko wprowadzeniu tzw. getta ławkowego na uczelniach wyższych. W odpowiedzi na pogrom w Przytyku Bund stanął na czele jednodniowego ogólnopolskiego strajku protestacyjnego wspartego przez Polską Partię Socjalistyczną, który objął większość skupisk żydowskich w kraju.

Działania Bundu koncentrowały się na propagowaniu zakładania i wstępowania do związków zawodowych. W 1939 roku Bund był największą organizacją żydowską w Polsce, licząc 20 tysięcy członków i członkiń. Uzwiązkowienie ludności żydowskiej było szczególnie ważne ze względu na dyskryminację, która ich spotykała w miejscach pracy.

Wyrazem tych tendencji była wygrana Bundu w wyborach do gmin żydowskich w 1937 r. w dwóch największych skupiskach ludności żydowskiej w Polsce: Warszawie i Łodzi.

Po wybuchu wojny Bund podjął się działalności w konspiracji m.in poprzez wydawanie w getcie warszawskim czasopisma “Za naszą i waszą wolność”. Działacze Bundu współorganizowali powstanie w getcie warszawskim i innych i brali udział w działalności „Żegoty”. Partia była zaangażowana także w opór cywilny oraz zbrojny w innych gettach. Organizowała akcje samopomocowe czy charytatywne.

W Londynie przedstawicielem Bundu w Polskiej Radzie Narodowej był Szmul Zygielbojm, który informacje o sytuacji w okupowanej Polsce otrzymywał poprzez kierownictwo partii i Żydowski Komitet Narodowy.

Zabiegał wśród polityków i wpływowych organizacji żydowskich o interwencję w sprawie ludobójstwa europejskich Żydów. Na wieść o upadku powstania w getcie warszawskim popełnił samobójstwo, czyniąc ze swojej śmierci akt oskarżenia przeciwko bierności aliantów zachodnich wobec Zagłady.

Co dalej?

Zagłada doprowadziła do niemalże całkowitego zamarcia żydowskiego ruchu proletariackiego w Polsce tworzącego bazę społeczną partii. Równocześnie bundowcy, którzy znaleźli się w ZSRR, podlegali represjom stalinowskim.

W Polsce Bund został zmuszony do samorozwiązania i włączenia do Polskiej Partii Robotniczej (PPR), utworzonej po likwidacji KPP przez Stalina, który wcześniej wymordował znaczną część jej działaczy. Pod koniec 1948 r. PPR połączyła się z PPS, tworząc rządzącą stalinowską PZPR.

Nie wszyscy jednak pogodzili się z takim biegiem wydarzeń. Jeden z liderów powstania w getcie warszawskim Marek Edelman, podczas zjazdu Bundu z Frakcją Żydowską PPR, rzucił się na jednego z delegatów głosujących za zjednoczeniem. Swojej żonie, Alinie Margolis, miał zagrozić rozwodem, gdy rozważała wstąpienie do PPR.

Przez całą swoją historię Bund miał tendencję do podążania za zmieniającymi się nastrojami i wzlotami oraz upadkami klasy robotniczej, nie zawsze konsekwentnie rozwijając jasną strategię polityczną. Wynikało to częściowo z podejścia, które prowadziło do interpretowania oraz odzwierciedlania postaw robotników, zamiast zapewniania im politycznego przywództwa.

Było to również skutkiem skoncentrowania działalności Bundu na odrębnej i stosunkowo odizolowanej części klasy robotniczej — izolacji zarówno dobrowolnej, jak i narzuconej przez okoliczności — co ograniczało jego zdolność do oceny ruchu robotniczego jako całości.

Dziś jednak pamięć o Bundzie jest szczególnie istotna w okresie trwającego ludobójstwa dokonywanego przez Izrael w Palestynie. Współcześnie antysyjonistyczna lewica spotyka się z oskarżeniami o antysemityzm, gdy przeciwstawia się temu ludobójstwu.

Jednak antysyjonizm nie równa się antysemityzmowi. Samo istnienie Bundu to podkreśla. Sprzeciw wobec syjonizmu i solidarność z ludnością Palestyny są głęboko zakorzenione w historii żydowskiego ruchu robotniczego.

Niech potwierdzeniem tego będzie stanowisko krakowskiego Bundu z 1935 roku skierowane przeciwko partii lewicowych syjonistów Poalej Syjon: „A ich <socjalistyczna> praca w Palestynie, którą tak się chlubią, jest zaprzeczeniem solidarności robotniczej, albowiem powszechnie znaną jest ich bezwzględna antysocjalistyczna walka z proletariatem arabskim w Palestynie…”.

Afra Wierska

Bund i rewolucja

Nie tylko Bund przyciągał żydowskich robotników – w wielu częściach carskiej Rosji przyciągała ich także rewolucyjna polityka bolszewików, która okazała się w praktyce najlepszą drogą do wyzwolenia zarówno dla żydowskich, jak i nieżydowskich robotników.

Gdy w 1917 r. doszło do rewolucji październikowej, kierownictwo Bundu potępiło radykalizację rewolucji, określając ją jako „bolszewicki zamach stanu”. Jednocześnie jednak szeregowi członkowie Bundu coraz bardziej opowiadali się po stronie bolszewików, uznając, że są oni jedyną siłą polityczną zdolną poprowadzić rewolucję naprzód.

Większość rosyjskiego Bundu opowiedziała się za przyjęciem 21 warunków członkostwa w Międzynarodówce Komunistycznej (Kominternie), przyjętych w 1920 r.

Bund na objętych rewolucją terenach byłego caratu zaczął następnie integrować się z partią komunistyczną – najpierw w Ukrainie, w 1919 r. W 1921 r., po burzliwych debatach zarówno z bolszewikami, jak i wewnątrz samej organizacji, rosyjski Bund podjął decyzję o samorozwiązaniu.

Międzynarodówka Komunistyczna była wówczas organizacją rewolucyjną – w odróżnieniu od późniejszego Kominternu, który stał się niedemokratyczną organizacją promującą kontrrewolucyjną politykę zagraniczną Stalina.

Category: Gazeta - lipiec-sierpień 2026, Gazeta - lipiec-sierpień 2026 - cd.