{"id":9370,"date":"2023-05-01T23:37:00","date_gmt":"2023-05-01T21:37:00","guid":{"rendered":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=9370"},"modified":"2023-05-09T12:59:12","modified_gmt":"2023-05-09T10:59:12","slug":"ziemia-przemieniona-w-jaki-sposob-spoleczenstwa-reaguja-na-zmiane-klimatu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=9370","title":{"rendered":"„Ziemia przemieniona” \u2013 w jaki spos\u00f3b spo\u0142ecze\u0144stwa reaguj\u0105 na zmian\u0119 klimatu?"},"content":{"rendered":"\n

W marcu tego roku ukaza\u0142a si\u0119 ksi\u0105\u017cka Petera Frankopana (profesora historii na Uniwersytecie Oksfordzkim) zatytu\u0142owana Ziemia przemieniona. Autor przedstawia w niej prawdziwie globaln\u0105 histori\u0119 \u015bwiata, ale jego interpretacja rozwoju kapitalizmu jest zbyt uproszczona \u2013 pisze Martin Empson<\/em><\/p>\n\n\n\n

\"21.04.23
21.04.23 Wroc\u0142aw. Protest M\u0142odzie\u017cowego Strajku Klimatycznego.<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

W obliczu chaosu klimatycznego autorzy si\u0119gaj\u0105 do dawnych dziej\u00f3w ludzko\u015bci, aby zrozumie\u0107, jak zmiany \u015brodowiska wp\u0142yn\u0119\u0142y na naszych przodk\u00f3w. Wielu, kt\u00f3rzy przyj\u0119li takie podej\u015bcie, szuka wskaz\u00f3wek, jak mo\u017cemy przetrwa\u0107 nasz\u0105 w\u0142asn\u0105 katastrof\u0119. Jednak zbyt cz\u0119sto s\u0142ab\u0105 stron\u0105 takich interpretacji historii jest to, \u017ce przedstawiaj\u0105 bezpo\u015bredni zwi\u0105zek mi\u0119dzy zmianami \u015brodowiska a losem cywilizacji.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ziemia przemieniona<\/em> Petera Frankopana w wi\u0119kszo\u015bci unika tej pu\u0142apki. Wyczuwamy to ju\u017c we wst\u0119pie, gdzie autor pisze, \u017ce jego celem nie jest przewidywanie przysz\u0142o\u015bci. Jest nim \u201espojrzenie w przesz\u0142o\u015b\u0107 oraz zrozu- mienie i wyja\u015bnienie, jak nasz gatunek przekszta\u0142ci\u0142 Ziemi\u0119 do tego stopnia, \u017ce stoimy teraz w obliczu tak niebezpiecznej przysz\u0142o\u015bci\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Zamierza\u0142 napisa\u0107 histori\u0119, kt\u00f3ra wyja\u015bni\u0142aby, \u201ejak wa\u017cn\u0105 rol\u0119 odegra\u0142 klimat w dziejach \u015bwiata\u201d. Ale zamiast tego, \u201eotwieraj\u0105c drzwi do klimatu\u201d i \u201eludzkiej interwencji w \u015bwiat przyrody\u201d, zacz\u0105\u0142 my\u015ble\u0107 o pocz\u0105tkach pa\u0144stwa i zwi\u0105zkach mi\u0119dzy r\u00f3\u017cnymi typami spo\u0142ecze\u0144stw \u2013 koczowniczymi, pasterskimi i osiad\u0142ymi.<\/p>\n\n\n\n

\"Topniej\u0105ca<\/figure><\/div>\n\n\n\n

To szerokie podej\u015bcie oznacza, \u017ce ksi\u0105\u017cka jest prawdziwie globaln\u0105 histori\u0105. Autor bada, jak spo\u0142ecze\u0144stwa odnosi\u0142y si\u0119 do zmian \u015brodowiskowych i kl\u0119sk \u017cywio\u0142owych oraz jak kontekst \u015brodowiskowy kszta\u0142towa\u0142 same wydarzenia. Mo\u017ce si\u0119 to nie wydawa\u0107 niczym nowym. Istnieje wiele ksi\u0105\u017cek, kt\u00f3re badaj\u0105, jak spo\u0142ecze\u0144stwa na przestrzeni dziej\u00f3w radzi\u0142y sobie lub nie radzi\u0142y z naturalnymi zmianami.<\/p>\n\n\n\n

Wielu autor\u00f3w spiera\u0142o si\u0119 na przyk\u0142ad o to, dlaczego cywilizacja Maj\u00f3w w Ameryce \u015arodkowej zdawa\u0142a si\u0119 upada\u0107 w XVII wieku. Niekt\u00f3rzy twierdz\u0105, \u017ce by\u0142o to spowodowane zmianami klimatycznymi, inni, \u017ce przeludnieniem lub dzia\u0142aniami wojennymi. Wyja\u015bnienie Frankopana wskazuje na jego bardziej zniuansowane podej\u015bcie.<\/p>\n\n\n\n

Pisze on: \u201eTo, co si\u0119 rozpad\u0142o, to nie \u015bwiat Maj\u00f3w jako ca\u0142o\u015b\u0107, ale raczej szkielet, kt\u00f3ry go podtrzymywa\u0142 – z\u0142o\u017cony uk\u0142ad sieci, kt\u00f3re \u0142\u0105czy\u0142y ze sob\u0105 miejsca, u\u0142atwia\u0142y wymian\u0119 towar\u00f3w i idei oraz stanowi\u0142y kanw\u0119 dla sojuszy, rywalizacji i konkurencyjnego panowania kr\u00f3l\u00f3w. W obliczu suszy, niskich plon\u00f3w i utraty mechanizm\u00f3w kontroli, w\u0142adcy nie mogli sprosta\u0107 oczekiwaniom i utrzyma\u0107 w\u0142adzy.?<\/p>\n\n\n\n

Innymi s\u0142owy, zrozumienie wp\u0142ywu zmian \u015brodowiska naturalnego na spo\u0142ecze\u0144stwo oznacza zbadanie, jak to spo\u0142ecze\u0144stwo funkcjonuje. Nie wystarczy przyjrze\u0107 si\u0119 zwi\u0105zkom przyczynowym. Zmiany \u015brodowiska mog\u0105 spowodowa\u0107 susz\u0119, kt\u00f3ra mo\u017ce doprowadzi\u0107 do g\u0142odu, a nast\u0119pnie \u015bmierci na ogromn\u0105 skal\u0119. Ale jako wyja\u015bnienie upadku ca\u0142ego z\u0142o\u017conego spo\u0142ecze\u0144stwa rzadko to wystarcza. Zamiast tego musimy zbada\u0107, jak spo\u0142ecze\u0144stwo reaguje na te zmiany.<\/p>\n\n\n\n

Widzimy to ponownie, gdy Frankopan omawia imperium akadyjskie oko\u0142o 2300 roku p.n.e. W\u0142adca, Sargon, zbudowa\u0142 ogromne imperium w Mezopotamii. Kilkadziesi\u0105t lat po \u015bmierci Sargona jego wnuk stan\u0105\u0142 w obliczu wielkiego buntu. S\u0142ynny staro\u017cytny tekst zwany Kl\u0105tw\u0105 Akadu<\/em> opisuje przera\u017caj\u0105cy upadek spo\u0142eczny \u2013 susz\u0119 i g\u0142\u00f3d wywo\u0142ane zmianami klimatycznymi, kt\u00f3re doprowadzi\u0142y do upadku miast, masowego przemieszczania si\u0119 ruch\u00f3w uchod\u017ac\u00f3w oraz wojny. Cz\u0119sto wykorzystuje si\u0119 to jako pouczaj\u0105c\u0105 lekcj\u0119, jak nieumiej\u0119tno\u015b\u0107 radzenia sobie ze zmianami klimatu prowadzi do upadku cywilizacji.<\/p>\n\n\n\n

Ale Frankopan przestrzega nas, by nie widzie\u0107 zbyt bezpo\u015bredniego zwi\u0105zku. Wa\u017cne by\u0142o to, jak spo\u0142ecze\u0144stwo akadyjskie zareagowa\u0142o na kryzys. \u201eNie trzeba by\u0142o wiele, by niepewna r\u00f3wnowaga zosta\u0142a zachwiana\u201d \u2013 wyja\u015bnia. \u201ePojedyncze marne plony mog\u0142y spowodowa\u0107 problemy obejmuj\u0105ce nie tylko g\u0142\u00f3d, ale tak\u017ce zawirowania polityczne i przewroty spo\u0142eczne. I w tym sensie kluczowym pytaniem nie powinno by\u0107 to, jakie by\u0142y skutki znacznej zmiany klimatu oko\u0142o 2200 r. p.n.e., ale raczej jakie kroki podj\u0119to, by przetrwa\u0107 trudno\u015bci, kt\u00f3re z tego wynika\u0142y.<\/p>\n\n\n\n

Innymi s\u0142owy, wa\u017cne by\u0142o, czy rz\u0105dy, elity, kap\u0142ani, biurokraci i robotnicy potrafili si\u0119 dostosowa\u0107 nie tylko do rosn\u0105cej presji \u015brodowiska, i czy te wybory i kroki by\u0142y w\u0142a\u015bciwe i skuteczne. To nie klimat doprowadzi\u0142 do upadku imperium akadyjskiego, to raczej imperium akadyjskie upad\u0142o pod w\u0142asnym ci\u0119\u017carem.?<\/p>\n\n\n\n

Ponadto Frankopan zwraca uwag\u0119, \u017ce r\u00f3\u017cne klasy spo\u0142eczne inaczej do\u015bwiadczaj\u0105 danych wydarze\u0144. \u201eMo\u017ce to by\u0107 kusz\u0105ce, aby skupi\u0107 si\u0119 na architekturze na wielk\u0105 skal\u0119, symbolach w\u0142adzy kr\u00f3lewskiej i pot\u0119dze biurokracji i powi\u0105za\u0107 ich upadek z kl\u0119sk\u0105 spo\u0142eczn\u0105\u201d \u2013 pisze autor. \u201eBy\u0107 mo\u017ce bardziej zasadne jest pytanie, jak w praktyce zmienia si\u0119 \u017cycie robotnik\u00f3w rolnych, kobiet, dzieci i rodzin.?<\/p>\n\n\n\n

W istocie ludzie z najni\u017cszych warstw spo\u0142ecznych mog\u0105 do\u015bwiadczy\u0107 upadku politycznego centrum jako \u201eswoistego wyzwolenia\u201d. Frankopan nie sugeruje, \u017ce spowodowany przez \u015brodowisko upadek spo\u0142eczny b\u0119dzie dobry dla robotnik\u00f3w i ch\u0142op\u00f3w. Wr\u0119cz przeciwnie. \u201eCi\u0119\u017car kl\u0119ski spada nieproporcjonalnie na biednych\u201d \u2013 pisze autor. Pokazuje raczej, jak do\u015bwiadczenie kryzysu klimatycznego objawi si\u0119 poprzez wszystkie p\u0119kni\u0119cia i szczeliny w spo\u0142ecze\u0144stwie.<\/p>\n\n\n\n

Dla Frankopana klasa odgrywa kluczow\u0105 rol\u0119 w zrozumieniu spo\u0142ecze\u0144stw nara\u017conych na wp\u0142yw zewn\u0119trznych szok\u00f3w wynikaj\u0105cych ze zmian \u015brodowiska. Twierdzi on, \u017ce \u201edecyduj\u0105cym czynnikiem podatno\u015bci na problemy spo\u0142eczno-ekonomiczne i g\u0142\u00f3d\u201d jest odsetek danego spo\u0142ecze\u0144stwa, kt\u00f3ry jest ubogi.<\/p>\n\n\n\n

Niestety, niuanse analizy staro\u017cytnego spo\u0142ecze\u0144stwa przez Frankopana s\u0105 mniej widoczne w rozdzia\u0142ach dotycz\u0105cych \u015bwiata wsp\u00f3\u0142czesnego. Jego opis rozwoju kapitalizmu jest zbyt uproszczony. Wyst\u0119puje tendencja do postrzegania kapitalizmu jako systemu ukszta\u0142towanego w wyniku serii wybor\u00f3w dokonanych przez jednostki, a nie stopniowego rozwoju si\u0142 wytw\u00f3rczych. W ten spos\u00f3b powsta\u0142a klasa jednostek, kt\u00f3re widzia\u0142y swoj\u0105 ekonomiczn\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107 w nowym sposobie organizacji spo\u0142ecze\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n

Przyk\u0142adem tego jest potraktowanie przez autora rewolucji francuskiej 1789 roku. Pod\u0105\u017caj\u0105c za w\u0105tkami ksi\u0105\u017cki, podkre\u015bla znaczenie kl\u0119sk nieurodzaju w wywo\u0142aniu niezadowolenia u ni\u017cszych warstw spo\u0142ecze\u0144stwa francuskiego. Te bunty da\u0142y pocz\u0105tek rewolucji francuskiej. Ale same w sobie nie wystarcz\u0105, by wyja\u015bni\u0107 spos\u00f3b w jaki cz\u0119\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa by\u0142a sk\u0142onna wywo\u0142a\u0107 rewolucj\u0119 przeciwko monarchii i ustanowi\u0107 nowy porz\u0105dek spo\u0142eczny.<\/p>\n\n\n\n

\"Pow\u00f3d\u017a
Pow\u00f3d\u017a w mie\u015bcie Jiujiang w prowincji Jiangxi we wschodnich Chinach.<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Frankopan podkre\u015bla rol\u0119 nowych idei w tym momencie historii, ale nie umieszcza ich w \u017cadnych wy\u0142aniaj\u0105cych si\u0119 relacjach ekonomicznych. Pisze on, \u017ce dla Hegla \u201ech\u0119\u0107 \u201eczynienia przemocy\u201d wobec natury by\u0142a agresywnym stwierdzeniem, kt\u00f3re odzwierciedla\u0142o pojawiaj\u0105ce si\u0119 idee g\u0142\u00f3wnego nurtu, \u0142\u0105cz\u0105c bia\u0142\u0105 ras\u0119, w\u0142adz\u0119 i przywilej w toksyczne ramy, kt\u00f3re stawia\u0142y Europejczyk\u00f3w na szczycie ludzko\u015bci i wszystkich \u017cyj\u0105cych zwierz\u0105t\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Natura, kontynuuje Frankopan, \u201esta\u0142a si\u0119 czym\u015b, co nale\u017cy nie tylko wykorzystywa\u0107\u201d, ale postrzega\u0107 jako co\u015b, co \u201estoi na drodze ludzkiego post\u0119pu\u201d. W tych uwagach jest wiele prawdy, ale natura w tym \u015bwiatopogl\u0105dzie zosta\u0142a wyabstrahowana z materialnej rzeczywisto\u015bci. Znacznie ja\u015bniejsza, moim zdaniem, jest uwaga Karola Marksa, \u017ce dla klasy kapitalist\u00f3w przyroda by\u0142a \u201edarmowym darem dla kapita\u0142u\u201d. Innymi s\u0142owy, w kapitalizmie \u015brodowisko naturalne zosta\u0142o podporz\u0105dkowane ekonomicznemu systemowi produkcji, kt\u00f3ry dba\u0142 jedynie o akumulacj\u0119 bogactwa.<\/p>\n\n\n\n

Nie znaczy to, \u017ce praca Frankopana o bardziej wsp\u00f3\u0142czesnym spo\u0142ecze\u0144stwie jest bez warto\u015bci. Wr\u0119cz przeciwnie. \u017byczy\u0142bym sobie, aby ka\u017cda praca z zakresu historii \u015brodowiska tak szczeg\u00f3\u0142owo rozpatrywa\u0142a rol\u0119 handlu niewolnikami w procesie rodzenia si\u0119 kapitalizmu. Frankopan bada rzeczywisto\u015b\u0107 niewolnictwa i rozwa\u017ca, co to oznacza\u0142o dla \u015brodowiska Ameryki i Afryki Zachodniej. Niewolnictwo na plantacjach oga\u0142aca\u0142o ziemi\u0119 z substancji od\u017cywczych, niszczy\u0142o ekosystemy i powodowa\u0142o \u015bmier\u0107 milion\u00f3w ludzi. Sama Afryka zosta\u0142a ograbiona z ludzi i surowc\u00f3w, co jest spu\u015bcizn\u0105, kt\u00f3ra do dzi\u015b powoduje cierpienie milion\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

To tylko jeden z przyk\u0142ad\u00f3w na to, jak d\u0105\u017cenie klasy kapitalistycznej do maksymalizacji bogactwa pozostawia po sobie zniszczenia, katastrofy ekologiczne i ogromne cierpienie. Dla Frankopana kapitalizm jest systemem, kt\u00f3ry stanowi \u201epo\u0142\u0105czenie poszukiwania zysk\u00f3w, niezr\u00f3wnowa\u017conej eksploatacji krajobrazu i zemsty natury bior\u0105cej odwet, gdy zostaje zepchni\u0119ta poza granice swojej wytrzyma\u0142o\u015bci\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Pomimo tego, \u017ce Frankopan zdaje sobie spraw\u0119 z natury kapitalizmu oraz reali\u00f3w historii kolonializmu i imperializmu, uwa\u017cam, \u017ce ostatnia cz\u0119\u015b\u0107 ksi\u0105\u017cki jest nieadekwatna. Cz\u0119\u015bciowo wynika to z faktu, \u017ce jego spojrzenie na XX i XXI wiek staje si\u0119 znacznie bardziej zaw\u0119\u017cone do roli supermocarstw w kszta\u0142towaniu historii ekologicznej i spo\u0142ecznej. Oznacza to, \u017ce brakuje szerokiego zasi\u0119gu, kt\u00f3ry by\u0142 tak mocn\u0105 stron\u0105 pierwszej cz\u0119\u015bci ksi\u0105\u017cki.<\/p>\n\n\n\n

Najwi\u0119kszym problemem jest jednak to, \u017ce w ko\u0144cowej cz\u0119\u015bci niewiele jest mowy o walce z degradacj\u0105 przyrody i wyzyskiem ludzi przez kapitalizm. Nie znaczy to, \u017ce autor ca\u0142kowicie ignoruje histori\u0119 bunt\u00f3w spo\u0142ecznych. Na przyk\u0142ad omawia rewolucj\u0119 haita\u0144sk\u0105 z lat 1791-804, kt\u00f3ra zako\u0144czy\u0142a niewolnictwo w tej by\u0142ej kolonii Francji.<\/p>\n\n\n\n

Jednak traktowanie przez Frankopana rosyjskiej rewolucji 1917 roku jest niew\u0142a\u015bciwe. W kontrrewolucji stalinowskiej autor widzi kontynuacj\u0119 pierwszych lat rewolucji. To pomieszanie wydarze\u0144 pozwala Frankopanowi twierdzi\u0107, \u017ce rewolucyjna Rosja mia\u0142a negatywne podej\u015bcie do \u015bwiata przyrody, podobnie jak kapitali\u015bci. Uczciwiej jest twierdzi\u0107, \u017ce wielu rewolucjonist\u00f3w, w tym W\u0142odzimierz Lenin, \u017cywi\u0142o wielk\u0105 trosk\u0119 o ochron\u0119 \u015bwiata przyrody. Ale ich mo\u017cliwo\u015bci dzia\u0142ania w tym zakresie by\u0142y ograniczone w sytuacji, gdy w kraju trwa\u0142a wojna domowa.<\/p>\n\n\n\n

Frankopan nie jest w stanie zaj\u0105\u0107 si\u0119 wielkimi ruchami spo\u0142ecznymi, kt\u00f3re maj\u0105 si\u0142\u0119 rzuci\u0107 wyzwanie kapitalizmowi \u2013 i potencjalnie mog\u0105 go obali\u0107. Oznacza to, \u017ce jego wnioski s\u0105 do\u015b\u0107 cyniczne. Jego opis obecnego kryzysu ekologicznego jest wyczerpuj\u0105cy i przera\u017caj\u0105cy, zw\u0142aszcza ze wzgl\u0119du na jego \u015bwiadomo\u015b\u0107 braku dzia\u0142ania ze strony rz\u0105d\u00f3w. Poniewa\u017c jednak nie widzi on mo\u017cliwo\u015bci walki jako drogi do zmiany \u015bwiata, nie widzi nadziei. Zauwa\u017ca sucho: \u201eDu\u017ca cz\u0119\u015b\u0107 historii ludzko\u015bci polega na braku zrozumienia lub dostosowania si\u0119 do zmieniaj\u0105cych si\u0119 okoliczno\u015bci\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Pewien cynizm jest by\u0107 mo\u017ce zrozumia\u0142y. Frankopan ma \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce kapitalizm jest systemem globalnym, kt\u00f3ry rozp\u0119ta\u0142 prawdziwie globaln\u0105 katastrof\u0119 ekologiczn\u0105. Jego ksi\u0105\u017cka podkre\u015bla, \u017ce w przesz\u0142o\u015bci ludzko\u015bci katastrofy ekologiczne mia\u0142y raczej charakter lokalny. Upadek lub za\u0142amanie cywilizacji by\u0142y za- zwyczaj wydarzeniami lokalnymi. Dzi\u015b mamy do czynienia z globaln\u0105 katastrof\u0105.<\/p>\n\n\n\n

\"01.05.23
01.05.23 Warszawa<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Powinni\u015bmy pami\u0119ta\u0107 o g\u0142\u00f3wnej lekcji p\u0142yn\u0105cej z jego ksi\u0105\u017cki. Ludzko\u015b\u0107 nie jest skazana na powt\u00f3rzenie \u201ekl\u0105twy Akadu\u201d. W obliczu katastrofy wa\u017cne jest to, co robi\u0105 ludzie w spo\u0142ecze\u0144stwie \u2013 jakie kroki podejmuj\u0105, aby z\u0142agodzi\u0107 degradacj\u0119 \u015brodowiska i chroni\u0107 \u017cycie.<\/p>\n\n\n\n

Kapitalizm nie jest w stanie podj\u0105\u0107 tych krok\u00f3w, poniewa\u017c g\u0142\u00f3wna dynamika systemu \u2013 akumulacja kapita\u0142u \u2013 opiera si\u0119 na systematycznej degradacji przyrody. Ale kapitalizm rodzi te\u017c op\u00f3r. W ostatnich latach obserwujemy ruchy milion\u00f3w ludzi, kt\u00f3rzy kwestionuj\u0105 status quo i walcz\u0105 o inny \u015bwiat.<\/p>\n\n\n\n

Najwi\u0119ksz\u0105 zalet\u0105 ksi\u0105\u017cki Frankopana jest poczucie, \u017ce ludzko\u015b\u0107 wypracowa\u0142a wiele r\u00f3\u017cnych sposob\u00f3w odnoszenia si\u0119 do szeroko rozumianego \u015bwiata przyrody, a czyni\u0105c to, udowodni\u0142a, \u017ce nie jeste\u015bmy z natury destrukcyjni dla \u015brodowiska. Katastrofa nie jest nieuchronna.<\/p>\n\n\n\n

Socjali\u015bci b\u0119d\u0105 chcieli p\u00f3j\u015b\u0107 dalej. Kapitalizm nie rozwi\u0105\u017ce kryzys\u00f3w ekologicznych. B\u0119dzie to wymaga\u0142o rewolucyjnej zmiany w tym, jak odnosimy si\u0119 do naszego \u015brodowiska. Cho\u0107 Ziemia przemieniona<\/em> nie wysuwa tego argumentu, jest w niej mn\u00f3stwo materia\u0142u, kt\u00f3ry mo\u017ce zainspirowa\u0107, zach\u0119ci\u0107 i sk\u0142oni\u0107 do zastanowienia si\u0119 nad naszymi zale\u017cno\u015bciami ekologicznymi.<\/p>\n\n\n\n

The Earth Transformed:<\/em> An Untold History<\/em> (Ziemia przemieniona. Nieopowiedziana historia)<\/em>
Peter Frankopan, 2023<\/p>\n\n\n\n

W Polsce autor ten jest znany przede wszystkim dzi\u0119ki Jedwabnym Szlakom. Nowej Historii \u015awiata<\/em>, kt\u00f3re zosta\u0142y przet\u0142umaczone na j\u0119zyk polski kilka lat temu \u2013 zrecenzowane tak\u017ce w 2019 roku przez Pracownicz\u0105 Demokracj\u0119<\/em>. Mo\u017cna przypuszcza\u0107, \u017ce najnowsza ksi\u0105\u017cka Frankopana wkr\u00f3tce r\u00f3wnie\u017c uka\u017ce si\u0119 na rynku polskim.<\/p>\n\n\n\n

T\u0142umaczy\u0142<\/strong> Maciej Banczarzewski<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W marcu tego roku ukaza\u0142a si\u0119 ksi\u0105\u017cka Petera Frankopana (profesora historii na Uniwersytecie Oksfordzkim) zatytu\u0142owana Ziemia przemieniona. Autor przedstawia w niej prawdziwie globaln\u0105 histori\u0119 \u015bwiata, ale jego interpretacja rozwoju kapitalizmu jest zbyt uproszczona \u2013 pisze Martin Empson W obliczu chaosu klimatycznego autorzy si\u0119gaj\u0105 do dawnych dziej\u00f3w ludzko\u015bci, aby zrozumie\u0107, jak zmiany \u015brodowiska wp\u0142yn\u0119\u0142y na naszych […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":9371,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[263,264],"tags":[97],"class_list":["post-9370","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-gazeta-maj-2023","category-gazeta-maj-2023-cd","tag-featured"],"yoast_head":"\n"Ziemia przemieniona" \u2013 w jaki spos\u00f3b spo\u0142ecze\u0144stwa reaguj\u0105 na zmian\u0119 klimatu? - Pracownicza Demokracja<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=9370\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\""Ziemia przemieniona" \u2013 w jaki spos\u00f3b spo\u0142ecze\u0144stwa reaguj\u0105 na zmian\u0119 klimatu? - Pracownicza Demokracja\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"W marcu tego roku ukaza\u0142a si\u0119 ksi\u0105\u017cka Petera Frankopana (profesora historii na Uniwersytecie Oksfordzkim) zatytu\u0142owana Ziemia przemieniona. Autor przedstawia w niej prawdziwie globaln\u0105 histori\u0119 \u015bwiata, ale jego interpretacja rozwoju kapitalizmu jest zbyt uproszczona \u2013 pisze Martin Empson W obliczu chaosu klimatycznego autorzy si\u0119gaj\u0105 do dawnych dziej\u00f3w ludzko\u015bci, aby zrozumie\u0107, jak zmiany \u015brodowiska wp\u0142yn\u0119\u0142y na naszych […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=9370\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Pracownicza Demokracja\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2023-05-01T21:37:00+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2023-05-09T10:59:12+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/mlodziezowy.strajk.klimatryczny.wroclaw.21.04.2023.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"852\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"564\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\".\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Napisane przez\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\".\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Szacowany czas czytania\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"10 minut\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=9370#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=9370\"},\"author\":{\"name\":\".\",\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#\/schema\/person\/111010f0277257eac5a64dace1cd1ad8\"},\"headline\":\"„Ziemia przemieniona” \u2013 w jaki spos\u00f3b spo\u0142ecze\u0144stwa reaguj\u0105 na zmian\u0119 klimatu?\",\"datePublished\":\"2023-05-01T21:37:00+00:00\",\"dateModified\":\"2023-05-09T10:59:12+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=9370\"},\"wordCount\":2108,\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=9370#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/mlodziezowy.strajk.klimatryczny.wroclaw.21.04.2023.jpg\",\"keywords\":[\"Featured\"],\"articleSection\":[\"Gazeta - maj 2023\",\"Gazeta - maj 2023 - cd.\"],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=9370\",\"url\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=9370\",\"name\":\"\\\"Ziemia przemieniona\\\" \u2013 w jaki spos\u00f3b spo\u0142ecze\u0144stwa reaguj\u0105 na zmian\u0119 klimatu? - Pracownicza Demokracja\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=9370#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=9370#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/mlodziezowy.strajk.klimatryczny.wroclaw.21.04.2023.jpg\",\"datePublished\":\"2023-05-01T21:37:00+00:00\",\"dateModified\":\"2023-05-09T10:59:12+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#\/schema\/person\/111010f0277257eac5a64dace1cd1ad8\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=9370#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=9370\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=9370#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/mlodziezowy.strajk.klimatryczny.wroclaw.21.04.2023.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/mlodziezowy.strajk.klimatryczny.wroclaw.21.04.2023.jpg\",\"width\":852,\"height\":564},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=9370#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"„Ziemia przemieniona” \u2013 w jaki spos\u00f3b spo\u0142ecze\u0144stwa reaguj\u0105 na zmian\u0119 klimatu?\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#website\",\"url\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/\",\"name\":\"Pracownicza Demokracja\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#\/schema\/person\/111010f0277257eac5a64dace1cd1ad8\",\"name\":\".\",\"url\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?author=1\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"\"Ziemia przemieniona\" \u2013 w jaki spos\u00f3b spo\u0142ecze\u0144stwa reaguj\u0105 na zmian\u0119 klimatu? - Pracownicza Demokracja","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=9370","og_locale":"pl_PL","og_type":"article","og_title":"\"Ziemia przemieniona\" \u2013 w jaki spos\u00f3b spo\u0142ecze\u0144stwa reaguj\u0105 na zmian\u0119 klimatu? - Pracownicza Demokracja","og_description":"W marcu tego roku ukaza\u0142a si\u0119 ksi\u0105\u017cka Petera Frankopana (profesora historii na Uniwersytecie Oksfordzkim) zatytu\u0142owana Ziemia przemieniona. Autor przedstawia w niej prawdziwie globaln\u0105 histori\u0119 \u015bwiata, ale jego interpretacja rozwoju kapitalizmu jest zbyt uproszczona \u2013 pisze Martin Empson W obliczu chaosu klimatycznego autorzy si\u0119gaj\u0105 do dawnych dziej\u00f3w ludzko\u015bci, aby zrozumie\u0107, jak zmiany \u015brodowiska wp\u0142yn\u0119\u0142y na naszych […]","og_url":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=9370","og_site_name":"Pracownicza Demokracja","article_published_time":"2023-05-01T21:37:00+00:00","article_modified_time":"2023-05-09T10:59:12+00:00","og_image":[{"width":852,"height":564,"url":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/mlodziezowy.strajk.klimatryczny.wroclaw.21.04.2023.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":".","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Napisane przez":".","Szacowany czas czytania":"10 minut"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=9370#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=9370"},"author":{"name":".","@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#\/schema\/person\/111010f0277257eac5a64dace1cd1ad8"},"headline":"„Ziemia przemieniona” \u2013 w jaki spos\u00f3b spo\u0142ecze\u0144stwa reaguj\u0105 na zmian\u0119 klimatu?","datePublished":"2023-05-01T21:37:00+00:00","dateModified":"2023-05-09T10:59:12+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=9370"},"wordCount":2108,"image":{"@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=9370#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/mlodziezowy.strajk.klimatryczny.wroclaw.21.04.2023.jpg","keywords":["Featured"],"articleSection":["Gazeta - maj 2023","Gazeta - maj 2023 - cd."],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=9370","url":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=9370","name":"\"Ziemia przemieniona\" \u2013 w jaki spos\u00f3b spo\u0142ecze\u0144stwa reaguj\u0105 na zmian\u0119 klimatu? - Pracownicza Demokracja","isPartOf":{"@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=9370#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=9370#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/mlodziezowy.strajk.klimatryczny.wroclaw.21.04.2023.jpg","datePublished":"2023-05-01T21:37:00+00:00","dateModified":"2023-05-09T10:59:12+00:00","author":{"@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#\/schema\/person\/111010f0277257eac5a64dace1cd1ad8"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=9370#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=9370"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=9370#primaryimage","url":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/mlodziezowy.strajk.klimatryczny.wroclaw.21.04.2023.jpg","contentUrl":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/mlodziezowy.strajk.klimatryczny.wroclaw.21.04.2023.jpg","width":852,"height":564},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=9370#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"„Ziemia przemieniona” \u2013 w jaki spos\u00f3b spo\u0142ecze\u0144stwa reaguj\u0105 na zmian\u0119 klimatu?"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#website","url":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/","name":"Pracownicza Demokracja","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#\/schema\/person\/111010f0277257eac5a64dace1cd1ad8","name":".","url":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?author=1"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9370","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=9370"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9370\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9377,"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9370\/revisions\/9377"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/9371"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=9370"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=9370"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=9370"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}