05.07.1941 \u017bydzi zmuszeni do kopania grob\u00f3w, Zbor\u00f3w, dzisiejsza Ukraina.<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\nPierwsze polskie wydanie jednego z najwcze\u015bniejszych dokument\u00f3w na temat zag\u0142ady \u017byd\u00f3w w granicach ZSRR i w nazistowskich obozach na terenie okupowanej Polski. \u201eCzarna ksi\u0119ga\u201d to zbi\u00f3r relacji naocznych \u015bwiadk\u00f3w, reporta\u017cy oraz oficjalnych zezna\u0144, gromadzonych od 1943 roku przez \u017bydowski Komitet Antyfaszystowski dzia\u0142aj\u0105cy w Zwi\u0105zku Radzieckim. Tom zredagowali dwaj wybitni pisarze: Ilja Erenburg i Wasilij Grossman.<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\nNa rozkaz Stalina publikacja zosta\u0142a wycofana z druku w 1947 roku i po raz pierwszy ukaza\u0142a si\u0119 w pe\u0142nej, nieocenzurowanej postaci prawie p\u00f3\u0142 wieku p\u00f3\u017aniej. \u201eMamy zetkni\u0119cie z lud\u017ami, kt\u00f3rzy jeszcze wczoraj mieli by\u0107 rozstrzelani lub potopieni, ale szcz\u0119\u015bliwie prze\u017cyli ten dzie\u0144 i zd\u0105\u017cyli spotka\u0107 swoich wyzwolicieli. To s\u0105 opisy in crudo [w stanie surowym], i na tym polega ich niewyobra\u017calne znaczenie i waga? \u201d jak uj\u0105\u0142 to historyk, dziennikarz i dzia\u0142acz spo\u0142eczny Marian Turski.<\/em><\/p>\n\n\n\nBia\u0142a Cerkiew, Treblinka, Babi Jar, Ponary, Sobib\u00f3r i wiele tysi\u0119cy innych miejsc przed wojn\u0105 by\u0142y zwyk\u0142ymi miejscami. Obecnie tamtejsza ziemia nasi\u0105kni\u0119ta jest krwi\u0105. Przy ogromnej ilo\u015bci cyfr, kt\u00f3re podaje si\u0119 na temat Zag\u0142ady, pami\u0119tajmy, i\u017c za ka\u017cd\u0105 cyfr\u0105, ka\u017cd\u0105 plam\u0105 krwi sta\u0142 cz\u0142owiek. Miliony ubra\u0144, but\u00f3w, tony w\u0142os\u00f3w (7 ton z Birkenau), kt\u00f3re znamy z zdj\u0119\u0107 obozowych \u2013 wszystko to nale\u017ca\u0142o do ludzi.<\/p>\n\n\n\n
\u201eCzarna ksi\u0119ga\u201d<\/strong> daje mo\u017cliwo\u015b\u0107 tym ludziom przem\u00f3wi\u0107. Poznajemy z bliska, jak wygl\u0105da\u0142a zag\u0142ada \u017byd\u00f3w, na Ukrainie, Bia\u0142orusi, Rosji, Litwie, \u0141otwie, Estonii i w Polsce. Dowiadujemy si\u0119 jak ludzie umierali, gin\u0119li, walczyli.<\/p>\n\n\n\nDla Erenburga istotna by\u0142a pr\u00f3ba, opr\u00f3cz \u017cywej relacji, zapami\u0119tania ka\u017cdego \u017byda i ka\u017cdej \u017byd\u00f3wki, kt\u00f3rzy stawiali op\u00f3r. Kto wie o bojowcach mi\u0144skiego getta? Tu si\u0119 o nich dowiemy. Mo\u017cna przytoczy\u0107 s\u0142owa polskiego socjalisty, bojownika w Getcie Warszawskim Marka Edelmana: \u201e\u017be \u015bmier\u0107 w komorze gazowej nie jest gorsza od \u015bmierci w walce i \u017ce niegodna \u015bmier\u0107 jest tylko wtedy, kiedy si\u0119 pr\u00f3bowa\u0142o prze\u017cy\u0107 cudzym kosztem.?<\/p>\n\n\n\n
Po prostu nikt nie pojmie my\u015bli cz\u0142owieka dowiaduj\u0105cego si\u0119, i\u017c z ogromnej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej osta\u0142 si\u0119 sam jeden. Nie mo\u017cna zrozumie\u0107 uczu\u0107 cz\u0142owieka wygrzebuj\u0105cego si\u0119 z masowej mogi\u0142y, w kt\u00f3rej le\u017c\u0105 cia\u0142a rodziny. Nie ma s\u0142\u00f3w opisuj\u0105cych emocje wi\u0119\u017ani\u00f3w Sobiboru, kt\u00f3rzy powstali przeciwko swoim oprawcom.<\/p>\n\n\n\n
Dziecko pisz\u0105ce: \u201eWidzia\u0142em, jak zabijali \u017byd\u00f3w i jak przez trzy dni krew szumia\u0142a w ziemi. Mia\u0142em wtedy dziesi\u0119\u0107 lat, teraz mam dwana\u015bcie\u201d. Wspomnienia brenner\u00f3w (palaczy) zmuszonych do rozkopywania masowych mogi\u0142, wyjmowania zw\u0142ok a nast\u0119pnie spalania w celu ukrycia Zag- \u0142ady. Wykorzystywanie w obozach zag\u0142ady ludzkich cia\u0142 do ostatku \u2013 wpierw ubrania, potem z\u0142oto, a na koniec m\u0105czka kostna.<\/p>\n\n\n\n
Mo\u017cna pomy\u015ble\u0107, i\u017c \u015bwiat wtedy oszala\u0142 \u2013 Grossman ju\u017c w przedmowie na to odpowiedzia\u0142: \u201eNie, to nie by\u0142o tornado, kt\u00f3re przetoczy\u0142o si\u0119 przez Europ\u0119. To by\u0142a teoria i praktyka rasizmu. To by\u0142 zamiar i jego wdro\u017cenie. To by\u0142 pomys\u0142 i uciele\u015bnienie idei. By\u0142 to szkic i zgodnie z nim zosta\u0142 zbudowany gmach.?<\/p>\n\n\n\n
Wasilij Grossman w zako\u0144czeniu do przedmowy pisa\u0142: \u201eNiech \u015bwi\u0119ta pami\u0119\u0107 zam\u0119czonych b\u0119dzie gro\u017anym stra\u017cnikiem dobra, niech prochy spalonych pukaj\u0105 do serc \u017cywych, nawo\u0142uj\u0105 do braterstwa ludzi i narod\u00f3w.? Po przeczytaniu 842 stron, oko\u0142o 90 \u015bwiadectw, mo\u017cna zrozumie\u0107, dlaczego Grossman (kt\u00f3ry sam straci\u0142 matk\u0119 podczas masakry w Berdyczowie), m\u00f3g\u0142 napisa\u0107 zako\u0144czenie z nadziej\u0105 o lepsz\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Mateusz P.<\/strong><\/p>\n\n\n\nCzarna ksi\u0119ga<\/em><\/strong> pod redakcj\u0105 Ilji Erenburga i Wasilija Grossmana. Z j\u0119zyka rosyjskiego prze\u0142o\u017cyli Ma\u0142gorzata Buchalik, Halyna Dubyk, Halina Grubowska, Miros\u0142awa Jankowska, Maria Karachentseva, Kacper Miklaszewski, Tamara Monko-Ejgenberg, oprac. Joanna Nalewajko-Kulikov.<\/em><\/p>\n\n\n\nWydawnictwo:<\/em><\/p>\n\n\n\n\u017bydowski Instytut Historyczny<\/em><\/p>\n\n\n\nWarszawa 2020, s. 882<\/em><\/p>\n\n\n\n
\n\n\n\nKsi\u0105\u017cka i \u017bydowski Komitet<\/strong> Antyfaszystowski<\/strong><\/p>\n\n\n\nPomys\u0142 na ksi\u0105\u017ck\u0119 rzuci\u0142 Albert Einstein, proponuj\u0105c \u017bKA zebranie materia\u0142\u00f3w o zag\u0142adzie \u017byd\u00f3w Wschodnich.<\/strong>
Pomys\u0142 zosta\u0142 szybko podchwycony. Listy do Ilji Erenburga i Wasilija Grossmana zacz\u0119\u0142y nap\u0142ywa\u0107 na prze\u0142omie lat 1942-43. Erenburg nie chcia\u0142 suchego sprawozdania, ale \u201e\u017cywych relacji maj\u0105cych plastycznie uwidoczni\u0107 ca\u0142y wymiar tragedii\u201d.<\/em> Jednak istnia\u0142 problem z cenzur\u0105 partii rz\u0105dz\u0105cej w ZSRR, kt\u00f3ra krytykowa\u0142a relacj\u0119: za ma\u0142o oporu, pokazywanie antysemityzmu ludno\u015bci miejscowej.
Pierwsze by\u0142o wydanie ameryka\u0144skie, w 1946 roku (drugie by\u0142o rumu\u0144skie z tego samego roku). Prob- lemem dla Rosji by\u0142 wst\u0119p Einsteina m\u00f3wi\u0105cy: \u201e\u017bydzi \u2013 obywatele wielu pa\u0144stw i ludzie wielu j\u0119zyk\u00f3w \u2013 s\u0105 jednym narodem i w stosunku procentowym \u017caden nar\u00f3d nie poni\u00f3s\u0142 w czasie wojny r\u00f3wnie wysokich strat\u201d.
Pod znakiem zapytania stan\u0119\u0142o wydanie rosyjskie. Wiosn\u0105 1946 nast\u0105pi\u0142a zgoda cenzury, jednak rok p\u00f3\u017aniej wycofano ksi\u0105\u017ck\u0119 z druku.
W czerwcu 1946 roku kontrola zaatakowa\u0142a wiceministra spraw zagranicznych Solomona \u0141ozowskiego \u2013 \u201eopiekuna\u201d, czyli faktycznego kierownika \u017bKA, motywuj\u0105c to nacjonalistycznym dobieraniem pracownik\u00f3w.
W listopadzie 1946 roku Wydzia\u0142 Polityki Wewn\u0119trznej Komitetu Centralnego wys\u0142a\u0142 do KC list z wnioskiem o likwidacj\u0119 \u017bKA, atakuj\u0105c go za \u201echarakter nacjonalistyczny\u201d i nieprawid\u0142owe na\u015bwietlanie roli \u017byd\u00f3w w ZSRR.
Ostatecznym pocz\u0105tkiem ko\u0144ca \u017bKA sta\u0142o si\u0119 zab\u00f3jstwo Solomona Michoelsa, kt\u00f3rego agenci Stalina wepchn\u0119li w styczniu 1948 pod samoch\u00f3d. W listopadzie 1948 r. Stalin podpisa\u0142 dokument o likwidacji Komitetu. Nied\u0142ugo potem zamkni\u0119to gazet\u0119 wydawan\u0105 w j\u0119zyku Jidysz (Ejnikajt) i zamkni\u0119to moskiewskie wydawnictwo w j\u0119zyku jidysz.
To nie by\u0142 jednak koniec.
W 1952 r. ruszy\u0142 proces \u017bKA. Wydano 13 wyrok\u00f3w \u015bmierci, kt\u00f3re wykonano 12 sierpnia tamtego roku. <\/em>Data ta przesz\u0142a do historii pod nazw\u0105 \u201eNocy Zamordowanych Poet\u00f3w\u201d.
T\u0105 kolejn\u0105 zbrodni\u0105 Stalina sko\u0144czy\u0142a si\u0119 historia ludzi, kt\u00f3rzy chcieli przekaza\u0107 pami\u0119\u0107 o Holokau\u015bcie.<\/strong><\/p>\n\n\n\n
\n\n\n\nLos Altera i Erlicha<\/strong><\/p>\n\n\n\nWe wrze\u015bniu 1939 dwaj liderzy \u017cydowskiej partii socjalistycznej Bund Wiktor Alter i Henryk Ehrlich zostaj\u0105 zatrzymani i torturowani tygodniami, w celu zmuszenia ich do przyznania si\u0119 dla szpiegowania na rzecz polskiego wywiadu i kontrwywiadu. Zostaj\u0105 skazani na kar\u0119 \u015bmierci, potem zamienion\u0105 na 10 lat \u0142agru.<\/strong>
W 1941 roku zmieni\u0142a si\u0119 sytuacja. Inwazja Hitlera na ZSRR \u2013 operacja \u201eBarbarossa\u201d \u2013 zmusi\u0142a Stalina do szukania sojusznik\u00f3w, Alter i Erlich zostali zwolnieni z Gu\u0142agu. Pod okiem w\u0142adz pr\u00f3bowali organizowa\u0107 mi\u0119dzynarodowy \u017cydowski komitet antyhitlerowski. Ograniczona wolno\u015b\u0107 nie trwa\u0142a d\u0142ugo. Po straceniu impetu inwazji Stalin zmieni\u0142 zdanie. S\u0105 r\u00f3\u017cne wersje tego, kiedy i jak zgin\u0119li. Mo\u017cliwe, \u017ce Alter zosta\u0142 stracony ju\u017c w grudniu 1941 roku albo najp\u00f3\u017aniej w lutym 1943 r. Ehrlich m\u00f3g\u0142 pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo zanim spotka\u0142 go ten sam los. Tak czy inaczej Stalin pozby\u0142 si\u0119 kolejnych socjalistycznych przeciwnik\u00f3w. Nawet protesty Einsteina i wielu innych znanych ludzi nic nie zdzia\u0142a\u0142y.
W 1942 roku powstaje \u017bydowski Komitet Antyfaszystowski. W przem\u00f3wieniu radiowym jego przewodnicz\u0105cy Solomon Michoels \u2013 aktor i dyrektor Moskiewskiego Pa\u0144stwowego Teatru \u017bydowskiego \u2013 m\u00f3wi\u0142: \u201eNajwa\u017cniejsze zadanie stoj\u0105ce przed Komitetem b\u0119dzie polega\u0107 na zebraniu \u015brodk\u00f3w na produkcj\u0119 tysi\u0105ca czo\u0142g\u00f3w i pi\u0119ciuset bombowc\u00f3w dla Armii Czerwonej. Ale Komitet powinien te\u017c zbiera\u0107 materia\u0142y pokazuj\u0105ce udzia\u0142 narodu \u017cydowskiego w Wielkiej Wojnie Ojczy\u017anianej i pokazuj\u0105ce bohaterstwo narodu \u017cydowskiego\u201d.
Wynika\u0142o to z tego, \u017ce Stalin chcia\u0142 traktowa\u0107 \u017bKA, maj\u0105cy na celu zbiera\u0107 \u015brodki dla Armii Czerwonej i urabia\u0107 opini\u0119 dla Rosji, jako przed\u0142u\u017cenie swojej polityki.<\/p>\n\n\n\n<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Pierwsze polskie wydanie jednego z najwcze\u015bniejszych dokument\u00f3w na temat zag\u0142ady \u017byd\u00f3w w granicach ZSRR i w nazistowskich obozach na terenie okupowanej Polski. \u201eCzarna ksi\u0119ga\u201d to zbi\u00f3r relacji naocznych \u015bwiadk\u00f3w, reporta\u017cy oraz oficjalnych zezna\u0144, gromadzonych od 1943 roku przez \u017bydowski Komitet Antyfaszystowski dzia\u0142aj\u0105cy w Zwi\u0105zku Radzieckim. Tom zredagowali dwaj wybitni pisarze: Ilja Erenburg i Wasilij Grossman. […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":7609,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[194,197,1],"tags":[97],"class_list":["post-7602","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-gazeta-luty-2021","category-gazeta-luty-2021-cd","category-uncategorized","tag-featured"],"yoast_head":"\n
Historia Holokaustu \u2013 \u015bwiadectwo zbrodni - Pracownicza Demokracja<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=7602\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Historia Holokaustu \u2013 \u015bwiadectwo zbrodni - Pracownicza Demokracja\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Pierwsze polskie wydanie jednego z najwcze\u015bniejszych dokument\u00f3w na temat zag\u0142ady \u017byd\u00f3w w granicach ZSRR i w nazistowskich obozach na terenie okupowanej Polski. \u201eCzarna ksi\u0119ga\u201d to zbi\u00f3r relacji naocznych \u015bwiadk\u00f3w, reporta\u017cy oraz oficjalnych zezna\u0144, gromadzonych od 1943 roku przez \u017bydowski Komitet Antyfaszystowski dzia\u0142aj\u0105cy w Zwi\u0105zku Radzieckim. Tom zredagowali dwaj wybitni pisarze: Ilja Erenburg i Wasilij Grossman. […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=7602\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Pracownicza Demokracja\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2021-02-01T22:40:00+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2021-02-15T00:28:09+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Zydzi.zmuszeni.do_.kopania.grobow.Zborow.dzisiejsza.Ukraina.05.07.1941.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"800\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"481\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\".\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Napisane przez\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\".\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Szacowany czas czytania\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"6 minut\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=7602#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=7602\"},\"author\":{\"name\":\".\",\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#\/schema\/person\/111010f0277257eac5a64dace1cd1ad8\"},\"headline\":\"Historia Holokaustu \u2013 \u015bwiadectwo zbrodni\",\"datePublished\":\"2021-02-01T22:40:00+00:00\",\"dateModified\":\"2021-02-15T00:28:09+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=7602\"},\"wordCount\":1264,\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=7602#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Zydzi.zmuszeni.do_.kopania.grobow.Zborow.dzisiejsza.Ukraina.05.07.1941.jpg\",\"keywords\":[\"Featured\"],\"articleSection\":[\"Gazeta - luty 2021\",\"Gazeta - luty 2021 - cd.\",\"Uncategorized\"],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=7602\",\"url\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=7602\",\"name\":\"Historia Holokaustu \u2013 \u015bwiadectwo zbrodni - Pracownicza Demokracja\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=7602#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=7602#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Zydzi.zmuszeni.do_.kopania.grobow.Zborow.dzisiejsza.Ukraina.05.07.1941.jpg\",\"datePublished\":\"2021-02-01T22:40:00+00:00\",\"dateModified\":\"2021-02-15T00:28:09+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#\/schema\/person\/111010f0277257eac5a64dace1cd1ad8\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=7602#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=7602\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=7602#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Zydzi.zmuszeni.do_.kopania.grobow.Zborow.dzisiejsza.Ukraina.05.07.1941.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Zydzi.zmuszeni.do_.kopania.grobow.Zborow.dzisiejsza.Ukraina.05.07.1941.jpg\",\"width\":800,\"height\":481},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=7602#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Historia Holokaustu \u2013 \u015bwiadectwo zbrodni\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#website\",\"url\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/\",\"name\":\"Pracownicza Demokracja\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#\/schema\/person\/111010f0277257eac5a64dace1cd1ad8\",\"name\":\".\",\"url\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?author=1\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Historia Holokaustu \u2013 \u015bwiadectwo zbrodni - Pracownicza Demokracja","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=7602","og_locale":"pl_PL","og_type":"article","og_title":"Historia Holokaustu \u2013 \u015bwiadectwo zbrodni - Pracownicza Demokracja","og_description":"Pierwsze polskie wydanie jednego z najwcze\u015bniejszych dokument\u00f3w na temat zag\u0142ady \u017byd\u00f3w w granicach ZSRR i w nazistowskich obozach na terenie okupowanej Polski. \u201eCzarna ksi\u0119ga\u201d to zbi\u00f3r relacji naocznych \u015bwiadk\u00f3w, reporta\u017cy oraz oficjalnych zezna\u0144, gromadzonych od 1943 roku przez \u017bydowski Komitet Antyfaszystowski dzia\u0142aj\u0105cy w Zwi\u0105zku Radzieckim. Tom zredagowali dwaj wybitni pisarze: Ilja Erenburg i Wasilij Grossman. […]","og_url":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=7602","og_site_name":"Pracownicza Demokracja","article_published_time":"2021-02-01T22:40:00+00:00","article_modified_time":"2021-02-15T00:28:09+00:00","og_image":[{"width":800,"height":481,"url":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Zydzi.zmuszeni.do_.kopania.grobow.Zborow.dzisiejsza.Ukraina.05.07.1941.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":".","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Napisane przez":".","Szacowany czas czytania":"6 minut"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=7602#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=7602"},"author":{"name":".","@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#\/schema\/person\/111010f0277257eac5a64dace1cd1ad8"},"headline":"Historia Holokaustu \u2013 \u015bwiadectwo zbrodni","datePublished":"2021-02-01T22:40:00+00:00","dateModified":"2021-02-15T00:28:09+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=7602"},"wordCount":1264,"image":{"@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=7602#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Zydzi.zmuszeni.do_.kopania.grobow.Zborow.dzisiejsza.Ukraina.05.07.1941.jpg","keywords":["Featured"],"articleSection":["Gazeta - luty 2021","Gazeta - luty 2021 - cd.","Uncategorized"],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=7602","url":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=7602","name":"Historia Holokaustu \u2013 \u015bwiadectwo zbrodni - Pracownicza Demokracja","isPartOf":{"@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=7602#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=7602#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Zydzi.zmuszeni.do_.kopania.grobow.Zborow.dzisiejsza.Ukraina.05.07.1941.jpg","datePublished":"2021-02-01T22:40:00+00:00","dateModified":"2021-02-15T00:28:09+00:00","author":{"@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#\/schema\/person\/111010f0277257eac5a64dace1cd1ad8"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=7602#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=7602"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=7602#primaryimage","url":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Zydzi.zmuszeni.do_.kopania.grobow.Zborow.dzisiejsza.Ukraina.05.07.1941.jpg","contentUrl":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Zydzi.zmuszeni.do_.kopania.grobow.Zborow.dzisiejsza.Ukraina.05.07.1941.jpg","width":800,"height":481},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=7602#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Historia Holokaustu \u2013 \u015bwiadectwo zbrodni"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#website","url":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/","name":"Pracownicza Demokracja","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#\/schema\/person\/111010f0277257eac5a64dace1cd1ad8","name":".","url":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?author=1"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7602","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=7602"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7602\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7610,"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7602\/revisions\/7610"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/7609"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=7602"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=7602"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=7602"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
![\"05.07.1941](\"http:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Zydzi.zmuszeni.do_.kopania.grobow.Zborow.dzisiejsza.Ukraina.05.07.1941.jpg\")