{"id":11364,"date":"2026-01-01T23:45:00","date_gmt":"2026-01-01T22:45:00","guid":{"rendered":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11364"},"modified":"2026-01-10T01:59:22","modified_gmt":"2026-01-10T00:59:22","slug":"klasa-spoleczna-a-skrajna-prawica","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11364","title":{"rendered":"Klasa spo\u0142eczna a skrajna prawica"},"content":{"rendered":"
\n
\"29.11.25
29.11.25 Giessen, Niemcy \u2013 udana blokada zebrania za\u0142o\u017cycielskiego nowej m\u0142odzie\u017c\u00f3wki AfD.<\/em><\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Skala poparcia dla partii skrajnej, w tym faszystowskiej prawicy w Europie jest najwi\u0119ksza od lat. W wyborach do parlament\u00f3w krajowych w latach 2024-2025 ugrupowania radykalnie prawicowe osi\u0105gn\u0119\u0142y wyniki nasuwaj\u0105ce pytania o podobie\u0144stwo z okresem mi\u0119dzywojennym i polityczn\u0105 trajektori\u0105 niemieckiej NSDAP, kt\u00f3ra osi\u0105gn\u0119\u0142a sw\u00f3j punkt kulminacyjny w postaci 37-procentowego poparcia w wyborach w lipcu 1932.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

W wyborach parlamentarnych w 2025 AfD z poparciem na poziomie 20,8% osi\u0105gn\u0119\u0142a najwy\u017cszy wynik dla skrajnie prawicowej partii w powojennej historii Niemiec. W Francji Zjednoczenie Narodowe, kt\u00f3re w kolejnych cyklach wyborczych osi\u0105ga\u0142o znacz\u0105co lepsze wyniki, w 2024 roku odnotowa\u0142o poparcie na poziomie blisko 30%. Z kolei austriacka FP\u00d6 uzyskuje wysokie wyniki w czterech ostatnich cyklach wyborczych (przy pewnej ich chwiejno\u015bci) z prawie 29-procentowym poparciem w 2024.<\/p>\n\n\n\n

R\u00f3wnie\u017c w Polsce wyniki partii skrajnej prawicy poruszaj\u0105 si\u0119 po wznosz\u0105cej trajektorii. Sonda\u017c OGB z grudnia 2025 pokazuje, \u017ce w wyborach do parlamentu 11,18 proc. wyborc\u00f3w zag\u0142osowa\u0142oby na Konfederacj\u0119 Korony Polskiej Grzegorza Brauna, co uczyni\u0142oby z tej partii trzeci\u0105 si\u0142\u0119 w parlamencie. Konfederacja Korony Polskiej wyprzedzi\u0142a tym samym Konfederacj\u0119 Mentzena i Bosaka, kt\u00f3ra z poparciem 10,67 w\u015br\u00f3d respondent\u00f3w spad\u0142a na czwart\u0105 pozycj\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Je\u017celi chcemy skutecznie przeciwdzia\u0142a\u0107 wzrostowi skrajnie prawicowych si\u0142, potrzebujemy solidnej analizy tego zjawiska, jego \u017ar\u00f3de\u0142 i podtrzymuj\u0105cych go mechanizm\u00f3w. Tak\u0105 analiz\u0119 dla Europy Zachodniej wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie proponuje marksista Donny Gluckstein, kt\u00f3ry czerpi\u0105c z teoretycznego dorobku rosyjskiego rewolucjonisty Lwa Trockiego, przeprowadza j\u0105 w oparciu o relacje klasowe. Poni\u017cej przedstawiamy opracowane w formie pyta\u0144 i odpowiedzi streszczenie jego pogl\u0105d\u00f3w w tej cz\u0119\u015bci, kt\u00f3ra obala popularne mity na temat genezy i charakteru partii na prawicowym kra\u0144cu politycznego spektrum.<\/p>\n\n\n\n

Czy populizm jest odpowiedzi\u0105<\/strong> na preferencje wyborc\u00f3w?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

My\u015bliciele g\u0142\u00f3wnego nurtu uwa\u017caj\u0105, \u017ce to nie stosunki klasowe, ale populistyczny odwet (backlash<\/em>) kulturowy przeciwko liberalnym warto\u015bciom wyja\u015bnia wzrost skrajnej prawicy. W tym scenariuszu populizm to \u201eprogram i komunikacja zgodne z priorytetami wyborc\u00f3w\u201d. Wed\u0142ug tej narracji na przyk\u0142ad kwestia migracji ma by\u0107 pilnym \u201euzasadnionym problemem\u201d, odczuwanym przez elektorat, zaradzeniu kt\u00f3remu politycy demokratyczni musz\u0105 si\u0119 odda\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Jednak mi\u0119dzy trendami politycznymi a priorytetami wi\u0119kszo\u015bci zachodzi istotna r\u00f3\u017cnica, ujawniaj\u0105ca walk\u0119 o zaszczepienie ideologii klasy rz\u0105dz\u0105cej w my\u015bleniu wi\u0119kszo\u015bci klasy pracowniczej.<\/p>\n\n\n\n

W Unii Europejskiej od 1974 roku dwa razy w roku przeprowadzane s\u0105 badania opinii publicznej, w kt\u00f3rych stawiane jest pytanie: \u201eJak my\u015blisz, jakie s\u0105 (…) najwa\u017cniejsze problemy, z jakimi mierzy si\u0119 (nasz kraj)\u201d\u201d. Migracja osi\u0105ga w\u015br\u00f3d odpowiedzi stosunkowo wysokie wyniki \u2013 i by\u0142a liderem listy w 2015 roku, podczas lata migracji. Jednak gdy badanie z 2015 roku zast\u0105pi\u0142o s\u0142owo \u201ekraj\u201d i zmieni\u0142o pytanie na \u201eosobi\u015bcie, jakie s\u0105 (\u201d) najwa\u017cniejsze problemy, z kt\u00f3rymi si\u0119 mierzysz?\u201d, pozycja zajmowana przez migracj\u0119 wyra\u017anie spad\u0142a.<\/p>\n\n\n\n

Nowe pytanie przynios\u0142o g\u0142\u00f3wnie odpowiedzi o zagro\u017ceniach o naturze spo\u0142eczno-ekonomicznej dla danej osoby, takie jak ceny, a w dalszej kolejno\u015bci finanse gospodarstwa domowego, zdrowie i zabezpieczenia spo\u0142e- czne, bezrobocie, emerytury, podatki, edukacja \u2013 dopiero po nich pojawi\u0142a si\u0119 imigracja. Najnowsze europejskie badanie plasuje imigracj\u0119 na trzecim miejscu dla pytania o \u201ekraj\u201d, ale jako osobisty priorytet spada ona na 14. miejsce z 15.<\/p>\n\n\n

\n
\"Obrazek
18.12.25. Z okazji Mi\u0119dzynarodowego Dnia Migranta w ponad 60 francuskich miastach odby\u0142y si\u0119 mobilizacje wspierane przez prawie 500 kolektyw\u00f3w, zwi\u0105zk\u00f3w zawodowych oraz organizacji lokalnych, regionalnych i krajowych. W Pary\u017cu demonstrowa\u0142o 10 tys. os\u00f3b (na zdj\u0119ciu).<\/em><\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Czy skala rozpowszechnienia antyimigranckich nastroj\u00f3w i g\u0142osowania na ugrupowania skrajnej prawicy jest uzale\u017cniona od rzeczywistych poziom\u00f3w migracji?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Gdyby rzeczywisty poziom imigracji t\u0142umaczy\u0142 g\u0142osy na skrajn\u0105 prawic\u0119, odzwierciedla\u0142yby si\u0119 nawzajem. Jednak badania nie wykaza\u0142y pozytywnej korelacji. W wyborach do samorz\u0105d\u00f3w we Francji g\u0142osy na skrajn\u0105 prawic\u0119 \u201ew \u017caden spos\u00f3b nie zale\u017c\u0105 od obecno\u015bci ludno\u015bci zagranicznej\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Ludzie \u201es\u0105 bardziej przychylni imigrantom, gdy odsetek mieszka\u0144c\u00f3w-obcokrajowc\u00f3w jest wysoki, a bardziej \u201erasistowscy\u201d, gdy jest niski\u201d. W 2024 roku najbardziej etnicznie zr\u00f3\u017cnicowany region Anglii, Londyn, odnotowa\u0142 najni\u017cszy odsetek g\u0142os\u00f3w oddanych na skrajnie prawicow\u0105 Reform UK, a p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d, najmniej zr\u00f3\u017cnicowany, najwy\u017cszy. Nie istnieje te\u017c korelacja w skali krajowej mi\u0119dzy imigracj\u0105 a g\u0142osowaniem na populist\u00f3w. W\u0119gry maj\u0105 znikom\u0105 populacj\u0119 uchod\u017ac\u00f3w, ale jeden z najwy\u017cszych poziom\u00f3w antyuchod\u017aczych nastroj\u00f3w w Europie.<\/p>\n\n\n\n

Czy sk\u0142ad spo\u0142eczny elektoratu jest decyduj\u0105cy w ustaleniu charakteru partii politycznych?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Podobnie jak w latach 30., obecn\u0105 sytuacj\u0119 nale\u017cy rozumie\u0107 przez pryzmat klas, z polityk\u0105 drobnomieszcza\u0144sk\u0105 odgrywaj\u0105c\u0105 szczeg\u00f3ln\u0105 rol\u0119. Drobnomieszcza\u0144stwo, czyli tradycyjna klasa \u015brednia, obejmuje zasadniczo drobnych w\u0142a\u015bcicieli kapita\u0142u: sklepikarzy, rzemie\u015blnik\u00f3w (np. prowadz\u0105cych w\u0142asn\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 gospodarcz\u0105 budowla\u0144c\u00f3w, elektryk\u00f3w, hydraulik\u00f3w itp.), w\u0142a\u015bcicieli pub\u00f3w, freelancer\u00f3w, rolnik\u00f3w posiadaj\u0105cych niewielk\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107 ziemi, w\u0142a\u015bcicieli salon\u00f3w fryzjerskich i wielu innych.<\/p>\n\n\n\n

Stara klasa \u015brednia jest rzeczywi\u015bcie nadreprezentowana w\u015br\u00f3d nowych wyborc\u00f3w radykalnej prawicy. G\u0142osowanie populistyczne jest najsilniejsze w\u015br\u00f3d drobnomieszcza\u0144stwa. W przypadku faszystowskiej Alternatywy dla Niemiec jest powy\u017cej \u015bredniej.<\/p>\n\n\n\n

Niemniej drobnomieszcza\u0144stwo, kt\u00f3re stanowi oko\u0142o jednej na dziesi\u0119\u0107 os\u00f3b w wieku produkcyjnym w Europie, jest zbyt ma\u0142e, by stanowi\u0107 wi\u0119kszo\u015b\u0107 elektoratu skrajnej prawicy. Partie s\u0105 jednak wyrazem ideologii, a nie dok\u0142adnym odzwierciedleniem sk\u0142adu spo\u0142ecznego. Kapitalistyczna klasa rz\u0105dz\u0105ca jest male\u0144ka, a mimo to dominuje dyskurs wi\u0119kszo\u015bci partii. Dok\u0142adny odsetek drobnomieszcza\u0144stwa w szeregach skrajnej prawicy nie jest wi\u0119c decyduj\u0105cy. Drobnomieszczanie stanowili czterech na dziesi\u0119\u0107 Niemc\u00f3w w latach 30., a wi\u0119kszo\u015b\u0107 g\u0142os\u00f3w na nazist\u00f3w pochodzi\u0142a z innych miejsc.<\/p>\n\n\n\n

Sk\u0105d si\u0119 bior\u0105 partie skrajnej<\/strong> prawicy?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

W przededniu doj\u015bcia Hitlera do w\u0142adzy w Niemczech w 1933 roku Lew Trocki pisa\u0142, \u017ce \u201egdy kryzys spo\u0142eczny nabiera niezno\u015bnej ostro\u015bci, na scenie pojawia si\u0119 konkretna partia z bezpo\u015brednim celem rozgrzania drobnomieszcza\u0144stwa do bia\u0142o\u015bci i kierowania jego nienawi\u015bci\u0105 oraz rozpacz\u0105\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Dzi\u015b uszczuplona drobna bur\u017cuazja s\u0105siaduje z \u201enow\u0105 klas\u0105 \u015bredni\u0105\u201d prze\u0142o\u017conych i menad\u017cer\u00f3w w wi\u0119kszych miejscach pracy, ale w przeciwie\u0144stwie do niej nie jest po\u015brednikiem mi\u0119dzy prac\u0105 a kapita\u0142em. Drobnomieszcza\u0144skie przedsi\u0119biorstwa s\u0105, jak sama nazwa wskazuje, drobne i aspiruj\u0105ce do wielko\u015bci, wi\u0119c na\u015bladuj\u0105 ideologi\u0119 wielkiego biznesu. Dla tej r\u00f3\u017cnorodnej grupy wzajemnie rywalizuj\u0105cych os\u00f3b poczucie to\u017csamo\u015bci wynika z ksenofobicznego patriotyzmu. Drobnomieszcza\u0144stwo zaprzecza znaczeniu klasy i podzia\u0142om klasowym, wch\u0142aniaj\u0105c je w poj\u0119cie narodu. To, jak taka mentalno\u015b\u0107 jest wyra\u017cana, zale\u017cy od okoliczno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Gdy trwa\u0142 boom po II wojnie \u015bwiatowej, drobnomieszcza\u0144stwo w wielu pa\u0144stwach by\u0142o kr\u0119gos\u0142upem partii centroprawicowych. Nast\u0119pnie nast\u0105pi\u0142y spadki stopy zysku, kryzys i neoliberalizm, tak \u017ce globalne nier\u00f3wno\u015bci mi\u0119dzy spo\u0142eczn\u0105 g\u00f3r\u0105 a \u015brodkiem rozk\u0142adu dystrybucji wzros\u0142y, ale spad\u0142y mi\u0119dzy \u015brodkiem a do\u0142em. W Wielkiej Brytanii udzia\u0142 dochodu narodowego trafiaj\u0105cego do najbogatszego 1 procenta potroi\u0142 si\u0119 mi\u0119dzy 1980 a 2005 rokiem. Drobnomieszcza\u0144ska warstwa stoi w obliczu mia\u017cd\u017c\u0105cej konkurencji ze strony korporacji, sprzedawc\u00f3w internetowych, takich jak Amazon, du\u017cych sieci handlowych, masowej produkcji i taniego importu. \u017badna klasa nie jest monolityczna, ale znacz\u0105ce grupy gniewnie od\u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 od tradycyjnych partii, tworz\u0105c autonomiczny biegun przyci\u0105gania w szerszym uniwersum politycznym.<\/p>\n\n\n\n

Czy zagro\u017cenie faszyzmem<\/strong> jest realne?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Perspektywa drobnomieszcza\u0144ska, kt\u00f3ra przenika polityk\u0119 skrajnej prawicy, to przesadzona i dogmatyczna forma ideologii kapitalistycznej. To wsp\u00f3lna perspektywa dla wszystkich jej nurt\u00f3w, od libertarianizmu ekonomicznego po autorytaryzm pa\u0144stwowy, od polityk\u00f3w zabiegaj\u0105cych o wizerunek \u201epowa\u017cnych\u201d po radyka\u0142\u00f3w, od \u017c\u0142opi\u0105cych piwo po kieruj\u0105cych gro\u017aby.<\/p>\n\n\n\n

Otulone flag\u0105 narodow\u0105 wsp\u00f3\u0142czesne partie skrajnej prawicy sprzeciwiaj\u0105 si\u0119 elastyczno\u015bci, na kt\u00f3re mog\u0105 sobie pozwoli\u0107 klasy panuj\u0105ce. Dla tych partii promowanie rasizmu i ucisku wydaje si\u0119 kwesti\u0105 fundamentaln\u0105, a nie \u015brodkiem dora\u017anym. Klasa rz\u0105dz\u0105ca doprowadza zwolennik\u00f3w tych partii do w\u015bciek\u0142o\u015bci, jednak ich gniew jest kierowany w przemo\u017cnym stopniu przeciwko jej koz\u0142om ofiarnym. Podczas pogrom\u00f3w w Wielkiej Brytanii, w sierpniu 2024 roku nie odnotowano \u017cadnych atak\u00f3w na banki, czy siedziby wielkich korporacji. Gniew wymierza\u0142 ciosy \u201ew d\u00f3\u0142\u201d: w meczety i o\u015brodki dla uchod\u017ac\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Drobnomieszcza\u0144ski ekstremizm mo\u017ce powo\u0142ywa\u0107 si\u0119 na si\u0142y pozaparlamentarne, niedost\u0119pne dla klasy rz\u0105dz\u0105cej i pa\u0144stwa. Dwa miliony brunatnych koszul Hitlera by\u0142y kontrrewolucyjnym m\u0142otem. Ironi\u0105 losu jest to, \u017ce gdy ju\u017c st\u0142umi\u0142y one ruch robotniczy, Hitler wymordowa\u0142 ich przyw\u00f3dztwo i pozwoli\u0142, by kapita\u0142 korporacyjny szala\u0142. Nast\u0105pi\u0142 wtedy znaczny spadek poparcia dla NSDAP w\u015br\u00f3d warstw drobnomieszcza\u0144skich. Aby udobrucha\u0107 zwolennik\u00f3w, Hitler si\u0119ga\u0142 po coraz bardziej groteskowe \u015brodki w procesie zwanym \u201eskumulowan\u0105 radykalizacj\u0105\u201d, kt\u00f3ry zako\u0144czy\u0142 si\u0119 Auschwitz.<\/p>\n\n\n\n

Fatalnym b\u0142\u0119dem niemieckiej lewicy lat 30. \u2013 zar\u00f3wno komunist\u00f3w, jak i socjaldemokrat\u00f3w \u2013 by\u0142o skupienie si\u0119 na wewn\u0119trznych rywalizacjach i zlekcewa\u017cenie zagro\u017cenia nazizmem. Na razie g\u00f3r\u0119 bierze uprawianie polityki za pomoc\u0105 urn wyborczych, ale zapora przeciwpo\u017carowa w postaci odrazy do faszystowskiej przemocy nie jest nie do przekroczenia, a trwaj\u0105cy kryzys daje skrajnej prawicy przestrze\u0144 do szerzenia trucizny na ulicach, w miejscach pracy i w pubach.<\/p>\n\n\n\n

Czy skrajna prawica jest<\/strong> sproletaryzowana?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Badania wybor\u00f3w w latach 2024-2025 pokazuj\u0105 cztery regularne cechy elektoratu skrajnej prawicy. Po pierwsze, wi\u0119kszo\u015b\u0107 g\u0142os\u00f3w pochodzi\u0142a od m\u0119\u017cczyzn. Po drugie, wyborcy skrajnej prawicy s\u0105 \u015brednio mniej wykwalifikowani. Po trzecie, zarabiaj\u0105 og\u00f3lnie mniej. Wreszcie, w\u015br\u00f3d wyborc\u00f3w skrajnej prawicy du\u017cy znacz\u0105cy odsetek stanowi\u0105 pracownicy fizyczni. Powierzchowna interpretacja takich statystyk wskazuje, \u017ce skrajna prawica jest \u201esproletaryzowana\u201d. Bardziej wnikliwa analiza dowodzi jednak fa\u0142szywo\u015bci tej tezy.<\/p>\n\n\n\n

Po pierwsze, pracownicy wspieraj\u0105 wiele partii, poniewa\u017c \u015bwiadomo\u015b\u0107 kszta\u0142towana jest przez interakcj\u0119 dominuj\u0105cych idei i do\u015bwiadczenia wyzysku \u2013 kt\u00f3ra ma bardzo zr\u00f3\u017cnicowany charakter. Na jednym biegunie spektrum pracownicy popieraj\u0105cy skrajnie prawicow\u0105 polityk\u0119 drobnomieszcza\u0144sk\u0105 identyfikuj\u0105 si\u0119 z mg\u0142awicow\u0105 \u201enarodowo\u015bci\u0105\u201d, kt\u00f3ra neguje interes klasowy.<\/p>\n\n\n\n

Po drugie, je\u015bli partia otrzymuje g\u0142osy pracownik\u00f3w, to nie znaczy, \u017ce ich wspiera. Obecnie niekt\u00f3rzy nisko wykwalifikowani m\u0119\u017cczy\u017ani, uwi\u0119zieni w s\u0142abo p\u0142atnej pracy fizycznej, obwiniaj\u0105 za sw\u00f3j los kobiety lub mniejszo\u015bci etniczne i g\u0142osuj\u0105 na skrajn\u0105 prawic\u0119. Jednak to szefowie, a nie uchod\u017acy, wyznaczaj\u0105 poziomy p\u0142ac. Pracownicy b\u0119d\u0105cy pod wp\u0142ywem manipulacyjnej propagandy nie wyra\u017caj\u0105 interes\u00f3w swojej klasy.<\/p>\n\n\n\n

Po trzecie, pewne wsparcie skrajnej prawicy pochodzi z g\u0142os\u00f3w protestu. Konwencjonalny system partyjny si\u0119 rozpada i niekt\u00f3rzy twierdz\u0105: \u201eEstablishment nic nam nie daje, wi\u0119c damy szans\u0119 komu\u015b innemu\u201d. Ich g\u0142os nie zmienia etosu drobnomieszcza\u0144skiego skrajnej prawicy.<\/p>\n\n\n\n

Wreszcie, teza proletaryzacji b\u0142\u0119dnie zak\u0142ada, \u017ce pracownicy g\u0142osuj\u0105cy na skrajn\u0105 prawic\u0119 s\u0105 typowym modelem pracownika. Tymczasem klasy s\u0105 w ci\u0105g\u0142ym procesie zmian, a klasa pracownicza jest wi\u0119ksza, bardziej wielop\u0142ciowa i bardziej wieloetniczna, ni\u017c zak\u0142ada ta teza. Wykracza te\u017c poza pracownik\u00f3w fizycznych.<\/p>\n\n\n\n

Przy czym niekt\u00f3re grupy pracownicze s\u0105 wyra\u017anie bardziej podatne na ataki, poniewa\u017c b\u00f3l kapitalizmu jest podzielony nier\u00f3wno, a walka klasowa jest generalnie na niskim poziomie.<\/p>\n\n\n\n

Czy je\u015bli nie wszyscy uczestnicy rasistowskich sp\u0119d\u00f3w to zatwardziali faszy\u015bci, mamy zrezygnowa\u0107 z kierowania w ich stron\u0119 takich okre\u015ble\u0144?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Skala zjawiska skrajnej prawicy jest b\u0142\u0119dnie interpretowana jako wyraz \u201ewojny klasowej prowadzonej przy urnach\u201d. Wedle tej tezy to w skrajnej prawicy klasa pracownicza ma odnajdowa\u0107 nowy spos\u00f3b organizowania si\u0119 i wyra\u017cania swojego punktu widzenia. Niemiecka AfD jest klasyfikowana jako \u201epost- industrialna partia robotnicza\u201d, a Nigel Farage, lider partii Reform UK, okre\u015bla j\u0105 jako \u201eparti\u0119 pracownik\u00f3w\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Niekt\u00f3rzy na lewicy r\u00f3wnie\u017c s\u0105 pod wp\u0142ywem takiego rozumienia partii skrajnej prawicy. Zamiast rozumie\u0107 reakcyjny charakter jej podstawowego przekazu maj\u0105 nadziej\u0119 odzyska\u0107 pracownik\u00f3w, odnosz\u0105c si\u0119 jedynie do ekonomicznych i spo\u0142ecznych bol\u0105czek tych, kt\u00f3rych skrajna prawica do siebie przyci\u0105gn\u0119\u0142a. Dlatego unikaj\u0105 ujawniania jej rasizmu. W Wielkiej Brytanii wi\u0105\u017ce si\u0119 to z umniejszaniem kwestii okre\u015blanych jako \u201ewoke\u201d (obrony grup dyskryminowanych) i niewykrzykiwaniem \u201enazi\u015bci\u201d, gdy skrajna prawica grozi o\u015brodkom dla uchod\u017ac\u00f3w, bo przecie\u017c nie wszyscy uczestnicy jej sp\u0119d\u00f3w to ideologicznie zatwardziali nazi\u015bci. Je\u015bli jednak mamy przeciwstawi\u0107 si\u0119 zagro\u017ceniu ze strony skrajnej prawicy, nale\u017cy eksponowa\u0107 jej fundamentalnie rasistowski i reakcyjny charakter.<\/p>\n\n\n

\n
\"Pracownicza
Pracownicza Demokracja na antyfaszystowskim prote\u015bcie w Warszawie.<\/em><\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Czy w sytuacji kryzysu wzrost<\/strong> poparcia dla si\u0142 skrajnie<\/strong> prawicowych by\u0142 nieunikniony?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Fantazje o imigrantach nie opieraj\u0105 si\u0119 na prawdzie. Zyskuj\u0105 pos\u0142uch w\u015br\u00f3d pracownik\u00f3w, \u017cywi\u0105c si\u0119 prawdziwym niedostatkiem i brakiem wiary w zdolno\u015b\u0107 ich klasy do walki.<\/p>\n\n\n\n

Poparcie dla skrajnej prawicy w takich okoliczno\u015bciach nie jest jednak nieuniknione. W przeciwie\u0144stwie do drobnomieszcza\u0144stwa, kt\u00f3re postrzega siebie jako cz\u0119\u015b\u0107 systemu (nawet gdy go podwa\u017ca), do\u015bwiadczenie pracownik\u00f3w (w tym bia\u0142ych, p\u0142ci m\u0119skiej i fizycznych) cz\u0119sto zaprzecza twierdzeniom, \u017ce kapitalizm jest najlepszym systemem, jaki mo\u017ce istnie\u0107. Bieda, ucisk, wyzysk i nier\u00f3wno\u015b\u0107 przebijaj\u0105 si\u0119 przez mantr\u0119, \u017ce \u201ewszyscy jeste\u015bmy w tym razem\u201d. Pracownicy odpieraj\u0105 najgorsze nadu\u017cycia szef\u00f3w poprzez walk\u0119 i organizacj\u0119 zwi\u0105zk\u00f3w zawodowych. Je\u015bli istnieje kultura klasy pracuj\u0105cej, to na tym w\u0142a\u015bnie polega. Jaki sens ma zatem przyjmowanie drobnomieszcza\u0144skiej mentalno\u015bci?<\/p>\n\n\n\n

W tym kontek\u015bcie wymowny jest fakt, \u017ce liderzy socjaldemokratyczni przyj\u0119li prawicowe i rasistowskie polityki zanim skrajna prawica zacz\u0119\u0142a osi\u0105ga\u0107 wysokie wyniki w wyborach. Zgodnie z przewidywaniami w latach boomu po II wojnie \u015bwiatowej partie centroprawicowe by\u0142y sk\u0142onne stosowa\u0107 taktyk\u0119 \u201edziel i rz\u0105d\u017a\u201d, podczas gdy socjaldemokratyczny reformizm, w wersji bardziej lewicowej i bardziej prawicowej, m\u00f3wi\u0142 o post\u0119powych zmianach w ramach \u201einteresu narodowego\u201d. Jednak gdy boom si\u0119 sko\u0144czy\u0142, priorytetem sta\u0142o si\u0119 wzmocnienie kapitalizmu i taktyki odwracaj\u0105ce uwag\u0119 od jego problem\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Tony Blair z Partii Pracy podsyca\u0142 islamofobi\u0119, by uzasadni\u0107 wojn\u0119 w Zatoce Perskiej w 2003 roku. Gordon Brown, jego nast\u0119pca, zapo\u017cyczy\u0142 has\u0142o faszyst\u00f3w z British National Party \u201eBrytyjskie miejsca pracy dla brytyjskich pracownik\u00f3w!\u201d. Przy mniej ni\u017c 2 procent poparcia na pocz\u0105tku pierwszej dekady XXI wieku BNP zdobywa\u0142a oko\u0142o 12 procent w sonda\u017cach dekad\u0119 p\u00f3\u017aniej.<\/p>\n\n\n\n

Gdy francuski socjaldemokrata Fran\u00e7ois Mitterrand zosta\u0142 prezydentem w 1981 roku, skrajnie prawicowy Jean-Marie Le Pen mia\u0142 0,2 procent poparcia. W 1986 roku, aby os\u0142abi\u0107 g\u0142\u00f3wnych rywali, Mitterrand zmieni\u0142 zasady wybor\u00f3w na korzy\u015b\u0107 Le Pena. Tego samego roku ten drugi uzyska\u0142 ju\u017c 9,6 procent poparcia. W 2003 roku SPD wprowadzi\u0142a zmiany w ramach Agendy 2010, kt\u00f3re st\u0142umi\u0142y wzrost p\u0142ac a\u017c do 2012 roku. AfD powsta\u0142o rok p\u00f3\u017aniej. W 1970 roku austriaccy socjaldemokraci zawarli porozumienie z FP\u00d6, \u017ceby zyska\u0107 wsparcie dla swojego rz\u0105du mniejszo\u015bciowego, i w 1983 roku utworzyli z ni\u0105 koalicj\u0119. Siedem lat p\u00f3\u017aniej liczba g\u0142os\u00f3w FP\u00d6 potroi\u0142a si\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Poparcie dla greckiego nazistowskiego Z\u0142otego \u015awitu wynosi\u0142o 0,1 procenta w 1996 roku. Na pocz\u0105tku lat 2000. centrolewicowy Panhelle\u0144ski Ruch Socjalistyczny (Panell\u00ednio Sosialistik\u00f3 K\u00ednima, PASOK) wdro\u017cy\u0142 zasady fiskalne UE, by przyst\u0105pi\u0107 do strefy euro, wprowadzaj\u0105c g\u0142\u0119bokie ci\u0119cia, zw\u0142aszcza w ochronie zdrowia, i odkr\u0119ci\u0142 kran rasizmu. Pod koniec rz\u0105d\u00f3w PASOK w latach 2009-2015 Z\u0142oty \u015awit mia\u0142 7 procent. Podczas recesji lat 80. Holenderska Partia Socjalistyczna zmniejszy\u0142a wydatki publiczne o jedn\u0105 czwart\u0105 i argumentowa\u0142a, \u017ce rdzenni pracownicy s\u0105 zagro\u017ceni przez imigrant\u00f3w o obcej kulturze. To otworzy\u0142o drog\u0119 dla Partii Wolno\u015bci Geerta Wildersa, za\u0142o\u017conej w 2004 roku.<\/p>\n\n\n\n

Liderzy socjaldemokratyczni nie obwiniaj\u0105 swojej spu\u015bcizny o to, \u017ce przyczyni\u0142a si\u0119 do ekspansji skrajnej prawicy, lecz obwiniaj\u0105 swoich utraconych zwolennik\u00f3w. W rzeczywisto\u015bci nowi zwolennicy skrajnej prawicy to g\u0142\u00f3wnie niezadowoleni wyborcy centroprawicy szukaj\u0105cy alternatywnego domu. Nie widz\u0105 \u017cadnej korzy\u015bci w g\u0142osowaniu na centrolewic\u0119, kt\u00f3ra oferuje tak niewiele, a retoryka jej lider\u00f3w sprawia, \u017ce polityka antyimigracyjna wydaje si\u0119 tak kluczowa. Og\u00f3lnie rzecz bior\u0105c, mniej ni\u017c 20 procent nowych wyborc\u00f3w radykalnie prawicowych partii przesz\u0142o do nich z partii socjaldemokratycznych.<\/p>\n\n\n\n

Socjaldemokracja ma k\u0142opoty, ale z innego powodu ni\u017c twierdz\u0105 jej przyw\u00f3dcy. Kiedy w okresie powojennym wprowadza\u0142a reformy, by\u0142a nagradzana lojalno\u015bci\u0105. Po ich wyczerpaniu wi\u0119\u017a zosta\u0142a zerwana. W latach 1990?2020 udzia\u0142 g\u0142os\u00f3w oddawanych w Europie na socjaldemokracj\u0119 spad\u0142 z 30 do 16 procent. To mierzy stopie\u0144, w jakim liderzy socjaldemokratyczni odwracaj\u0105 si\u0119 od pracownik\u00f3w plecami i otwarcie wspieraj\u0105 wroga. To nie jest oznaka przesuni\u0119cia ich elektoratu skrajnie na prawo.<\/p>\n\n\n\n

Politycy lewicowego i prawicowego centrum nie wzmacniaj\u0105 swojej elektoralnej skrajnie prawicowej nemezis umy\u015blnie (jak zauwa\u017cy\u0142 Jean Marie Le Pen, wyborcy \u201ewol\u0105 orygina\u0142 od kopii\u201d), ale s\u0105 funkcjonalnie niezdolni, by powstrzyma\u0107 si\u0119 od takiego dzia\u0142ania. Zwi\u0105zani z ratowaniem kapitalizmu poprzez tworzenie podzia\u0142\u00f3w, kt\u00f3rych system potrzebuje, nie\u015bwiadomie pope\u0142- niaj\u0105 polityczne samob\u00f3jstwo.<\/p>\n\n\n\n

Jak pokazuje historia, najskuteczniejszym mechanizmem oporu wobec skrajnej prawicy jest jednolity front pracowniczy, zrzeszaj\u0105cy zwi\u0105zki zawodowe, oddolne kampanie, uciskane spo\u0142eczno\u015bci i polityczne nurty od reformistycznych po rewolucyjne. Mechanizmem, kt\u00f3ry po\u0142o\u017cy kres jej okresowemu odradzaniu si\u0119, jest rewolucja, kierowana przez parti\u0119 oddan\u0105 temu celowi. Nasza klasa ma liczebno\u015b\u0107, si\u0142\u0119 i motywacj\u0119, by pokona\u0107 barbarzy\u0144stwo we wszystkich jego odmianach.<\/p>\n\n\n\n

Opracowa\u0142a Agnieszka Kaleta <\/strong>na podstawie artyku\u0142u Donny?ego Glucksteina<\/strong> \u201eClass and the far right\u201d, kt\u00f3ry ukaza\u0142 si\u0119 w 188 numerze International Socialism journal 19 pa\u017adziernika 2025 roku.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Skala poparcia dla partii skrajnej, w tym faszystowskiej prawicy w Europie jest najwi\u0119ksza od lat. W wyborach do parlament\u00f3w krajowych w latach 2024-2025 ugrupowania radykalnie prawicowe osi\u0105gn\u0119\u0142y wyniki nasuwaj\u0105ce pytania o podobie\u0144stwo z okresem mi\u0119dzywojennym i polityczn\u0105 trajektori\u0105 niemieckiej NSDAP, kt\u00f3ra osi\u0105gn\u0119\u0142a sw\u00f3j punkt kulminacyjny w postaci 37-procentowego poparcia w wyborach w lipcu 1932. W […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":11367,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[348],"tags":[97],"class_list":["post-11364","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-gazeta-styczen-2026","tag-featured"],"yoast_head":"\nKlasa spo\u0142eczna a skrajna prawica - Pracownicza Demokracja<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11364\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Klasa spo\u0142eczna a skrajna prawica - Pracownicza Demokracja\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Skala poparcia dla partii skrajnej, w tym faszystowskiej prawicy w Europie jest najwi\u0119ksza od lat. W wyborach do parlament\u00f3w krajowych w latach 2024-2025 ugrupowania radykalnie prawicowe osi\u0105gn\u0119\u0142y wyniki nasuwaj\u0105ce pytania o podobie\u0144stwo z okresem mi\u0119dzywojennym i polityczn\u0105 trajektori\u0105 niemieckiej NSDAP, kt\u00f3ra osi\u0105gn\u0119\u0142a sw\u00f3j punkt kulminacyjny w postaci 37-procentowego poparcia w wyborach w lipcu 1932. W […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11364\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Pracownicza Demokracja\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2026-01-01T22:45:00+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2026-01-10T00:59:22+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/glessen.niemcy.blokada.afd_.mlodziezowki.29.11.2025.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"799\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"450\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\".\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Napisane przez\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\".\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Szacowany czas czytania\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"16 minut\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11364#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11364\"},\"author\":{\"name\":\".\",\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#\/schema\/person\/111010f0277257eac5a64dace1cd1ad8\"},\"headline\":\"Klasa spo\u0142eczna a skrajna prawica\",\"datePublished\":\"2026-01-01T22:45:00+00:00\",\"dateModified\":\"2026-01-10T00:59:22+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11364\"},\"wordCount\":2994,\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11364#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/glessen.niemcy.blokada.afd_.mlodziezowki.29.11.2025.jpg\",\"keywords\":[\"Featured\"],\"articleSection\":[\"Gazeta - stycze\u0144 2026\"],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11364\",\"url\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11364\",\"name\":\"Klasa spo\u0142eczna a skrajna prawica - Pracownicza Demokracja\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11364#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11364#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/glessen.niemcy.blokada.afd_.mlodziezowki.29.11.2025.jpg\",\"datePublished\":\"2026-01-01T22:45:00+00:00\",\"dateModified\":\"2026-01-10T00:59:22+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#\/schema\/person\/111010f0277257eac5a64dace1cd1ad8\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11364#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11364\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11364#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/glessen.niemcy.blokada.afd_.mlodziezowki.29.11.2025.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/glessen.niemcy.blokada.afd_.mlodziezowki.29.11.2025.jpg\",\"width\":799,\"height\":450},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11364#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Klasa spo\u0142eczna a skrajna prawica\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#website\",\"url\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/\",\"name\":\"Pracownicza Demokracja\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#\/schema\/person\/111010f0277257eac5a64dace1cd1ad8\",\"name\":\".\",\"url\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?author=1\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Klasa spo\u0142eczna a skrajna prawica - Pracownicza Demokracja","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11364","og_locale":"pl_PL","og_type":"article","og_title":"Klasa spo\u0142eczna a skrajna prawica - Pracownicza Demokracja","og_description":"Skala poparcia dla partii skrajnej, w tym faszystowskiej prawicy w Europie jest najwi\u0119ksza od lat. W wyborach do parlament\u00f3w krajowych w latach 2024-2025 ugrupowania radykalnie prawicowe osi\u0105gn\u0119\u0142y wyniki nasuwaj\u0105ce pytania o podobie\u0144stwo z okresem mi\u0119dzywojennym i polityczn\u0105 trajektori\u0105 niemieckiej NSDAP, kt\u00f3ra osi\u0105gn\u0119\u0142a sw\u00f3j punkt kulminacyjny w postaci 37-procentowego poparcia w wyborach w lipcu 1932. W […]","og_url":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11364","og_site_name":"Pracownicza Demokracja","article_published_time":"2026-01-01T22:45:00+00:00","article_modified_time":"2026-01-10T00:59:22+00:00","og_image":[{"width":799,"height":450,"url":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/glessen.niemcy.blokada.afd_.mlodziezowki.29.11.2025.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":".","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Napisane przez":".","Szacowany czas czytania":"16 minut"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11364#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11364"},"author":{"name":".","@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#\/schema\/person\/111010f0277257eac5a64dace1cd1ad8"},"headline":"Klasa spo\u0142eczna a skrajna prawica","datePublished":"2026-01-01T22:45:00+00:00","dateModified":"2026-01-10T00:59:22+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11364"},"wordCount":2994,"image":{"@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11364#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/glessen.niemcy.blokada.afd_.mlodziezowki.29.11.2025.jpg","keywords":["Featured"],"articleSection":["Gazeta - stycze\u0144 2026"],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11364","url":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11364","name":"Klasa spo\u0142eczna a skrajna prawica - Pracownicza Demokracja","isPartOf":{"@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11364#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11364#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/glessen.niemcy.blokada.afd_.mlodziezowki.29.11.2025.jpg","datePublished":"2026-01-01T22:45:00+00:00","dateModified":"2026-01-10T00:59:22+00:00","author":{"@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#\/schema\/person\/111010f0277257eac5a64dace1cd1ad8"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11364#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11364"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11364#primaryimage","url":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/glessen.niemcy.blokada.afd_.mlodziezowki.29.11.2025.jpg","contentUrl":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/glessen.niemcy.blokada.afd_.mlodziezowki.29.11.2025.jpg","width":799,"height":450},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11364#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Klasa spo\u0142eczna a skrajna prawica"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#website","url":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/","name":"Pracownicza Demokracja","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#\/schema\/person\/111010f0277257eac5a64dace1cd1ad8","name":".","url":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?author=1"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11364","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=11364"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11364\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":11375,"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11364\/revisions\/11375"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/11367"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=11364"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=11364"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=11364"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}