{"id":11309,"date":"2025-12-01T23:25:00","date_gmt":"2025-12-01T22:25:00","guid":{"rendered":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11309"},"modified":"2025-12-07T00:41:24","modified_gmt":"2025-12-06T23:41:24","slug":"marksisci-o-anarchizmie-nie-ma-bogow-nie-ma-panow-nie-ma-tez-przywodcow-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11309","title":{"rendered":"Marksi\u015bci o anarchizmie. Nie ma bog\u00f3w. Nie ma pan\u00f3w. Nie ma te\u017c przyw\u00f3dc\u00f3w?"},"content":{"rendered":"\n
\"Baner
Baner anarchist\u00f3w na demonstracji w Warszawie.<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Nieufno\u015b\u0107 anarchizmu do hierarchii i przyw\u00f3dc\u00f3w jest zrozumia\u0142a. Jednak, jak pisze Tom\u00e1\u0161 Tengely-Evans, \u201echo\u0107 jego duch jest s\u0142uszny, metody s\u0105 zasadniczo b\u0142\u0119dne\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

Co przychodzi Ci na my\u015bl, gdy s\u0142yszysz s\u0142owo \u201eanarchizm\u201d? Wolno\u015b\u0107, indywidualizm, wzajemna pomoc, chaos i bezpo\u015brednie dzia\u0142anie. A jak z marks- izmem? Klasa, kolektywizm, autorytaryzm i pa\u0144stwo \u2013 i\u201d nuda. Dlaczego?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Po pierwsze, rozpowszechniona jest obawa, \u017ce marksizm zmierza w kierunku odg\u00f3rnej organizacji, kt\u00f3ra odtwarza te same hierarchie, kt\u00f3re stara si\u0119 zlikwidowa\u0107. Anarchizm ma za\u015b wiele znacze\u0144, ale og\u00f3lnie d\u0105\u017cy do organizacji niehierarchicznej.<\/p>\n\n\n\n

Po drugie, popularny jest obraz marksizmu jako \u201eetatystycznego\u201d, podczas gdy anarchizm opowiada si\u0119 za takimi rzeczami, jak np. zniesienie policji.<\/p>\n\n\n\n

Og\u00f3lny sceptycyzm dotycz\u0105cy organizacji i przyw\u00f3dztwa jest uzasadniony. Od kierownika w pracy po polityk\u00f3w i \u201eekspert\u00f3w\u201d w wiadomo\u015bciach, twoje \u017cycie jest zdominowane przez nieodpowiedzialne przed nikim hierarchie i przyw\u00f3dc\u00f3w. Co wi\u0119cej, jak dobrze dzia\u0142aj\u0105 partie g\u0142\u00f3wnego nurtu? W rzeczywisto\u015bci niezbyt dobrze \u2013 r\u00f3wnie\u017c partie lewicowe.<\/p>\n\n\n\n

Jednak marksi\u015bci maj\u0105 znacznie szersze rozumienie tego, czym jest \u201eprzyw\u00f3dztwo\u201d. Przyw\u00f3dztwo istnieje, niezale\u017cnie od tego, czy je dostrzegasz, czy nie. Je\u015bli jeste\u015b w pracy i kontrujesz kogo\u015b, kto powtarza k\u0142amstwa prawicy na temat migrant\u00f3w, to r\u00f3wnie\u017c jest przyw\u00f3dztwo. Je\u015bli organizujesz strajk w pracy, oznacza to, \u017ce pe\u0142nisz rol\u0119 przyw\u00f3dcz\u0105 w klasie pracow- niczej. Tak wi\u0119c spontaniczno\u015b\u0107 i przyw\u00f3dztwo nie s\u0105 oddzielone \u017celazn\u0105 \u015bcian\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Problem zwi\u0105zany z anarchistyczn\u0105 krytyk\u0105 przyw\u00f3dztwa i autorytetu si\u0119ga g\u0142\u0119biej. Kiedy znosi si\u0119 demokratyczne struktury, kt\u00f3re poci\u0105gaj\u0105 ludzi do odpowie- dzialno\u015bci, rezultatem nie jest wcale organizacja \u201ehoryzontalna\u201d lub \u201ebezprzyw\u00f3dcza\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Ameryka\u0144ska pisarka feministyczna Jo Freeman podzieli\u0142a si\u0119 swoimi refleksjami na temat do\u015bwiadcze\u0144 zwi\u0105zanych z radykalnymi grupami kobiecymi, kt\u00f3re by\u0142y pod wp\u0142ywem anarchistycznych sposob\u00f3w organizowania si\u0119 w latach 60. XX wieku.<\/p>\n\n\n\n

\u201eWbrew temu, w co chcieliby\u015bmy wierzy\u0107, nie ma czego\u015b takiego jak grupa bez struktury\u201d \u2013 napisa\u0142a w ksi\u0105\u017cce \u201eThe Tyranny of Structurelessness\u201d (Tyrania braku struktury). Opisa\u0142a \u201etworzenie nieformalnych struktur\u201d, kt\u00f3re stanowi\u0105 \u201epodstaw\u0119 elit\u201d w grupach.<\/p>\n\n\n\n

Oznacza to, \u017ce pomimo wszelkich deklaracji antyelitaryzmu, anarchizm mo\u017ce ostatecznie sta\u0107 si\u0119 bardzo elitarny. Istnieje niebezpiecze\u0144stwo, \u017ce elitarne stan\u0105 si\u0119 rewolucyjne organizacje socjalistyczne. Jednak najlepszym sposobem, by demokracja mog\u0142a rozkwitn\u0105\u0107, jest zakorzenienie si\u0119 w codziennych zmaganiach pracownik\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Rewolucyjna organizacja musi \u0142\u0105czy\u0107 demokracj\u0119 i centralizm. Pe\u0142na, szczera i \u2013 miejmy nadziej\u0119 \u2013 gor\u0105ca debata na temat tego, co nale\u017cy zrobi\u0107, oraz jedno\u015b\u0107 w dzia\u0142aniu, aby sprawdzi\u0107, czy dana perspektywa polityczna jest s\u0142uszna, czy nie.<\/p>\n\n\n\n

W ruchach zawsze toczy si\u0119 walka o przyw\u00f3dztwo. Je\u015bli rewolucyjni socjali\u015bci powstrzymaj\u0105 si\u0119 od dzia\u0142ania, pr\u00f3\u017cnia nie zostanie wype\u0142niona ani spontaniczno\u015bci\u0105, ani organizacj\u0105 horyzontaln\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Reformi\u015bci, kt\u00f3rzy chc\u0105 ograniczy\u0107 zmiany do ram systemu, tak\u017ce rywalizuj\u0105 o przyw\u00f3dztwo. A ludzie z klasy pracowniczej, w samym \u015brodku rewolucji, nie zrywaj\u0105 od razu ze wszystkimi reformi- stycznymi i zacofanymi ideami.<\/p>\n\n\n\n

Ruchy o ogromnym potencjale rewolucyjnym mog\u0105 ostatecznie zwr\u00f3ci\u0107 si\u0119 ku przyw\u00f3dztwu reformistycznemu, co ko\u0144czy si\u0119 ich pora\u017ck\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Rewolucja hiszpa\u0144ska 1936 roku<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Jak katastrofalne by\u0142y tego skutki, wida\u0107 na przyk\u0142adzie rewolucji hiszpa\u0144skiej w 1936 roku. Anarchizm cieszy\u0142 si\u0119 tam masowym poparciem, zosta\u0142 poddany pr\u00f3bie \u2013 i tej pr\u00f3by nie wytrzyma\u0142.<\/p>\n\n\n\n

Anarchistyczny zwi\u0105zek zawodowy CNT liczy\u0142 milion cz\u0142onk\u00f3w i by\u0142 dominuj\u0105c\u0105 tendencj\u0105 w zorganizowanej klasie robotniczej w Hiszpanii.<\/p>\n\n\n\n

Rewolucja hiszpa\u0144ska wybuch\u0142a po tym, jak genera\u0142 Francisco Franco przeprowadzi\u0142 faszystowski zamach stanu przeciwko nowo wybranemu rz\u0105dowi Frontu Ludowego. W sk\u0142ad tego rz\u0105du wchodzili komuni\u015bci, socjali\u015bci i liberalni kapitali\u015bci, kt\u00f3rzy popierali Republik\u0119 Hiszpa\u0144sk\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Pa\u0144stwo hiszpa\u0144skie zosta\u0142o w du\u017cej mierze sparali\u017cowane zamachem, ale robotnicy powstali, aby powstrzyma\u0107 faszyst\u00f3w w Madrycie i Barcelonie. Przej\u0119li kontrol\u0119 nad tymi miastami, tworz\u0105c komitety, kt\u00f3re zarz\u0105dza\u0142y spo\u0142ecze\u0144stwem od podstaw \u2013 od opieki zdrowotnej, transportu i \u017cywno\u015bci po obron\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Przysz\u0142o\u015b\u0107 pa\u0144stwa hiszpa\u0144skiego wisia\u0142a na w\u0142osku \u2013 czy zwyci\u0119\u017cy rewolucja robotnicza, czy faszyzm? Anarchistyczni przyw\u00f3dcy zdecydowali si\u0119 wej\u015b\u0107 do rz\u0105du Frontu Ludowego.<\/p>\n\n\n\n

Problem polega\u0142 jednak na tym, \u017ce rz\u0105d Frontu Ludowego opowiada\u0142 si\u0119 za ponadklasow\u0105 jedno\u015bci\u0105 \u201esi\u0142 demokratycznych\u201d przeciwko faszyzmowi.<\/p>\n\n\n\n

W praktyce przynios\u0142o to st\u0142umienie oddolnej rewolucji robotniczej, aby utrzyma\u0107 poparcie liberalnych kapitalist\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Jedyn\u0105 si\u0142\u0105, kt\u00f3ra mog\u0142a powstrzyma\u0107 post\u0119p faszyzmu, by\u0142a zorganizowana klasa pracownicza. Jednak przyw\u00f3dcy anarchistyczni przekazali kierownictwo tym, kt\u00f3rzy mieli st\u0142umi\u0107 w\u0142a\u015bnie t\u0119 si\u0142\u0119.<\/p>\n\n\n\n

\u201eAlbo b\u0119dziemy wsp\u00f3\u0142pracowa\u0107, albo narzucimy nasz\u0105 dyktatur\u0119\u201d \u2013 powiedzieli przyw\u00f3dcy CNT. \u201eNic nie jest bardziej odleg\u0142e od anarchizmu ni\u017c narzucanie swojej woli si\u0142\u0105. Nie przej\u0119li\u015bmy w\u0142adzy nie dlatego, \u017ce nie byli\u015bmy w stanie, ale dlatego, \u017ce nie chcieli\u015bmy tego zrobi\u0107, poniewa\u017c byli\u015bmy przeciwni wszelkim formom dyktatury\u201d.<\/p>\n\n\n\n

W rezultacie Republika Hiszpa\u0144ska skierowa\u0142a bro\u0144 przeciwko robotnikom, a faszyzm odni\u00f3s\u0142 zwyci\u0119stwo. Ta powa\u017cna pora\u017cka wynika ze s\u0142abo\u015bci anarchistycznej analizy pa\u0144stwa i przyw\u00f3dztwa.<\/p>\n\n\n\n

Zarzut \u201eetatyzmu\u201d wobec marksizmu jest od dawna obecny i zrozumia\u0142y.<\/p>\n\n\n\n

Socjalizm kojarzony z oficjalnie komunistycznymi pa\u0144stwami, takimi jak dawny Zwi\u0105zek Radziecki czy Chiny, oraz lewicowymi partiami reformistycznymi lub socjaldemokratycznymi, jest etatystyczny. Istnieje jednak inna tradycja \u201esocjalizmu oddolnego\u201d, kt\u00f3r\u0105 reprezentowali Karol Marks, Fryderyk Engels, W\u0142odzimierz Lenin i R\u00f3\u017ca Luksemburg.<\/p>\n\n\n\n

W tym przypadku socjalizm oznacza spo\u0142ecze\u0144stwo zarz\u0105dzane oddolnie przez demokratyczne organy. Nie chodzi tylko o to, aby pracownicy zarz\u0105dzali miejscami pracy lub planowali gospodark\u0119 \u2013 chodzi o wyrwanie korzeni opresji.<\/p>\n\n\n\n

Nie da si\u0119 tego osi\u0105gn\u0105\u0107 bez obalenia w drodze rewolucji pa\u0144stwa kapitalistycznego, kt\u00f3re podtrzymuje ten system.<\/p>\n\n\n\n

Dlatego marksi\u015bci, podobnie jak anarchi\u015bci, opowiadaj\u0105 si\u0119 za spo\u0142ecze\u0144stwem bezklasowym i bezpa\u0144stwowym. Opowiadamy si\u0119 za zniesieniem policji i podzielamy pogl\u0105dy ruchu abolicjonistycznego na temat policji, kompleksu przemys\u0142owo-wi\u0119ziennego i pa\u0144stwa kapitalistycznego.<\/p>\n\n\n\n

Istniej\u0105 jednak istotne r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy marksizmem a anarchizmem w kwestii pa\u0144stwa. Marks, Lenin i inni twierdzili, \u017ce po rewolucji konieczne b\u0119dzie utworzenie nowego pa\u0144stwa pracowniczego jako przej\u015bciowego do spo\u0142ecze\u0144stwa bezpa\u0144stwowego i bezklasowego.<\/p>\n\n\n\n

To nowe pa\u0144stwo pracownicze, oparte na oddolnej organizacji demokratycznej, by\u0142oby ca\u0142kowicie odmienne od pa\u0144stwa kapitalistycznego, kt\u00f3re s\u0142u\u017cy mniejszo\u015bci. Nadal dysponowa\u0142oby represyjnymi instrumentami, takimi jak milicja robotnicza, ale odpowiada\u0142oby przed wi\u0119kszo\u015bci\u0105. Dlaczego mia\u0142oby ich potrzebowa\u0107?<\/p>\n\n\n\n

Michai\u0142 Bakunin, jeden z czo\u0142owych anarchist\u00f3w w czasach Marksa, pot\u0119pi\u0142 zalecenie Marksa dotycz\u0105ce pa\u0144stwa pracowniczego.<\/p>\n\n\n\n

\u201eZgodnie z ich interpretacj\u0105 b\u0119dzie to nic innego jak \u201eklasa robotnicza wyniesiona do rangi klasy rz\u0105dz\u0105cej\u201d\u201d \u2013 szydzi\u0142. \u201eZadajmy sobie pytanie, je\u015bli klasa robotnicza ma by\u0107 klas\u0105 rz\u0105dz\u0105c\u0105, to nad kim ma rz\u0105dzi\u0107\u201d Kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c, pozostanie kolejna klasa proletariacka, kt\u00f3ra zostanie podporz\u0105dkowana nowym rz\u0105dom, nowemu pa\u0144stwu\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Argument Marksa by\u0142 zupe\u0142nie inny. Kluczowe pytanie brzmia\u0142o: co stanie si\u0119 ze star\u0105 klas\u0105 rz\u0105dz\u0105c\u0105 bezpo\u015brednio po rewolucji? Czy uwa\u017casz, \u017ce Jeff Bezos lub Elon Musk poddaliby si\u0119 i powiedzieli: \u201eW porz\u0105dku, wygrali\u015bcie w uczciwej walce \u2013 oto nasze miliardy\u201d? Nie \u2013 walczyliby zaciekle, aby odzyska\u0107 sw\u00f3j kapita\u0142.<\/p>\n\n\n\n

Oznacza to, \u017ce konieczne jest pa\u0144stwo pracownicze, kt\u00f3re mo\u017ce broni\u0107 rewolucji i st\u0142umi\u0107 zagro\u017cenie kontrrewolucj\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Wielu zapyta: \u201eCzy tak nie by\u0142o w Rosji\u201d\u201d. Jednak doj\u015bcie do w\u0142adzy Stalina nie by\u0142o logicznym wynikiem idei Marksa czy Lenina. W wyniku rewolucji rosyjskiej z 1917 r. w\u0142adz\u0119 przej\u0119\u0142y rady robotnicze (sowiety) i one zacz\u0119\u0142y zarz\u0105dza\u0107 nowym spo\u0142ecze\u0144stwem od podstaw.<\/p>\n\n\n\n

Niestety fala rewolucji w innych krajach nie zdo\u0142a\u0142a si\u0119 przebi\u0107, a imperialistyczne armie najecha\u0142y Rosj\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Wojna zdziesi\u0105tkowa\u0142a klas\u0119 robotnicz\u0105 i wycie\u0144czy\u0142a rady. Partia bolszewicka, kt\u00f3ra przewodzi\u0142a rewolucji, znalaz\u0142a si\u0119 w sytuacji izolacji i kontroli nad pa\u0144stwow\u0105 biurokracj\u0105, pr\u00f3buj\u0105c powstrzyma\u0107 za\u0142amanie spo\u0142eczne.<\/p>\n\n\n\n

Pod koniec kolejnej dekady biurokracja przekszta\u0142ci\u0142a si\u0119 w now\u0105 klas\u0119 rz\u0105dz\u0105c\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Dzisiaj podzielamy pragnienie anarchist\u00f3w, aby zburzy\u0107 system. Opowiadamy si\u0119 za akcj\u0105 bezpo\u015bredni\u0105 i wspieramy ka\u017cdego, kto przeciwstawia si\u0119 pa\u0144stwu. Ale wyzwolenie nie nadejdzie dzi\u0119ki o\u015bwieconym mniejszo\u015bciom \u2013 czy to tym, kt\u00f3rzy chc\u0105 zosta\u0107 wybrani do parlamentu, czy ma\u0142ym grupom podejmuj\u0105cym bezpo\u015brednie dzia\u0142ania.<\/p>\n\n\n\n

Si\u0142a, kt\u00f3ra mo\u017ce zburzy\u0107 pa\u0144stwo i system pogoni za zyskiem, le\u017cy w r\u0119kach pracownik\u00f3w. Widzieli\u015bmy tego przeb\u0142yski podczas niedawnych w\u0142oskich strajk\u00f3w generalnych w sprawie Palestyny.<\/p>\n\n\n\n

Anarchizm ma s\u0142uszny cel. Jednak jego metody nie s\u0105 w stanie zburzy\u0107 pa\u0144stwa i systemu. Jeste\u015bmy marksistami, poniewa\u017c chcemy z nimi wygra\u0107.<\/p>\n\n\n\n

T\u0142umaczy\u0142 Marek Uchan<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Nieufno\u015b\u0107 anarchizmu do hierarchii i przyw\u00f3dc\u00f3w jest zrozumia\u0142a. Jednak, jak pisze Tom\u00e1\u0161 Tengely-Evans, \u201echo\u0107 jego duch jest s\u0142uszny, metody s\u0105 zasadniczo b\u0142\u0119dne\u201d Co przychodzi Ci na my\u015bl, gdy s\u0142yszysz s\u0142owo \u201eanarchizm\u201d? Wolno\u015b\u0107, indywidualizm, wzajemna pomoc, chaos i bezpo\u015brednie dzia\u0142anie. A jak z marks- izmem? Klasa, kolektywizm, autorytaryzm i pa\u0144stwo \u2013 i\u201d nuda. Dlaczego? Po pierwsze, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":11310,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[345,346],"tags":[97],"class_list":["post-11309","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-gazeta-grudzien-2025","category-gazeta-grudzien-2025-cd","tag-featured"],"yoast_head":"\nMarksi\u015bci o anarchizmie. Nie ma bog\u00f3w. Nie ma pan\u00f3w. Nie ma te\u017c przyw\u00f3dc\u00f3w? - Pracownicza Demokracja<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11309\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Marksi\u015bci o anarchizmie. Nie ma bog\u00f3w. Nie ma pan\u00f3w. Nie ma te\u017c przyw\u00f3dc\u00f3w? - Pracownicza Demokracja\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Nieufno\u015b\u0107 anarchizmu do hierarchii i przyw\u00f3dc\u00f3w jest zrozumia\u0142a. Jednak, jak pisze Tom\u00e1\u0161 Tengely-Evans, \u201echo\u0107 jego duch jest s\u0142uszny, metody s\u0105 zasadniczo b\u0142\u0119dne\u201d Co przychodzi Ci na my\u015bl, gdy s\u0142yszysz s\u0142owo \u201eanarchizm\u201d? Wolno\u015b\u0107, indywidualizm, wzajemna pomoc, chaos i bezpo\u015brednie dzia\u0142anie. A jak z marks- izmem? Klasa, kolektywizm, autorytaryzm i pa\u0144stwo \u2013 i\u201d nuda. Dlaczego? Po pierwsze, […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11309\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Pracownicza Demokracja\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2025-12-01T22:25:00+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2025-12-06T23:41:24+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/anarchistyczny.baner_.demonstracja.wareszawska.1maja.2012.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"1000\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"563\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\".\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Napisane przez\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\".\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Szacowany czas czytania\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"8 minut\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11309#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11309\"},\"author\":{\"name\":\".\",\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#\/schema\/person\/111010f0277257eac5a64dace1cd1ad8\"},\"headline\":\"Marksi\u015bci o anarchizmie. Nie ma bog\u00f3w. Nie ma pan\u00f3w. Nie ma te\u017c przyw\u00f3dc\u00f3w?\",\"datePublished\":\"2025-12-01T22:25:00+00:00\",\"dateModified\":\"2025-12-06T23:41:24+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11309\"},\"wordCount\":1522,\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11309#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/anarchistyczny.baner_.demonstracja.wareszawska.1maja.2012.jpg\",\"keywords\":[\"Featured\"],\"articleSection\":[\"Gazeta - grudzie\u0144 2025\",\"Gazeta - grudzie\u0144 2025 - cd.\"],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11309\",\"url\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11309\",\"name\":\"Marksi\u015bci o anarchizmie. Nie ma bog\u00f3w. Nie ma pan\u00f3w. Nie ma te\u017c przyw\u00f3dc\u00f3w? - Pracownicza Demokracja\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11309#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11309#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/anarchistyczny.baner_.demonstracja.wareszawska.1maja.2012.jpg\",\"datePublished\":\"2025-12-01T22:25:00+00:00\",\"dateModified\":\"2025-12-06T23:41:24+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#\/schema\/person\/111010f0277257eac5a64dace1cd1ad8\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11309#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11309\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11309#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/anarchistyczny.baner_.demonstracja.wareszawska.1maja.2012.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/anarchistyczny.baner_.demonstracja.wareszawska.1maja.2012.jpg\",\"width\":1000,\"height\":563},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11309#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Marksi\u015bci o anarchizmie. Nie ma bog\u00f3w. Nie ma pan\u00f3w. Nie ma te\u017c przyw\u00f3dc\u00f3w?\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#website\",\"url\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/\",\"name\":\"Pracownicza Demokracja\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#\/schema\/person\/111010f0277257eac5a64dace1cd1ad8\",\"name\":\".\",\"url\":\"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?author=1\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Marksi\u015bci o anarchizmie. Nie ma bog\u00f3w. Nie ma pan\u00f3w. Nie ma te\u017c przyw\u00f3dc\u00f3w? - Pracownicza Demokracja","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11309","og_locale":"pl_PL","og_type":"article","og_title":"Marksi\u015bci o anarchizmie. Nie ma bog\u00f3w. Nie ma pan\u00f3w. Nie ma te\u017c przyw\u00f3dc\u00f3w? - Pracownicza Demokracja","og_description":"Nieufno\u015b\u0107 anarchizmu do hierarchii i przyw\u00f3dc\u00f3w jest zrozumia\u0142a. Jednak, jak pisze Tom\u00e1\u0161 Tengely-Evans, \u201echo\u0107 jego duch jest s\u0142uszny, metody s\u0105 zasadniczo b\u0142\u0119dne\u201d Co przychodzi Ci na my\u015bl, gdy s\u0142yszysz s\u0142owo \u201eanarchizm\u201d? Wolno\u015b\u0107, indywidualizm, wzajemna pomoc, chaos i bezpo\u015brednie dzia\u0142anie. A jak z marks- izmem? Klasa, kolektywizm, autorytaryzm i pa\u0144stwo \u2013 i\u201d nuda. Dlaczego? Po pierwsze, […]","og_url":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11309","og_site_name":"Pracownicza Demokracja","article_published_time":"2025-12-01T22:25:00+00:00","article_modified_time":"2025-12-06T23:41:24+00:00","og_image":[{"width":1000,"height":563,"url":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/anarchistyczny.baner_.demonstracja.wareszawska.1maja.2012.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":".","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Napisane przez":".","Szacowany czas czytania":"8 minut"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11309#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11309"},"author":{"name":".","@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#\/schema\/person\/111010f0277257eac5a64dace1cd1ad8"},"headline":"Marksi\u015bci o anarchizmie. Nie ma bog\u00f3w. Nie ma pan\u00f3w. Nie ma te\u017c przyw\u00f3dc\u00f3w?","datePublished":"2025-12-01T22:25:00+00:00","dateModified":"2025-12-06T23:41:24+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11309"},"wordCount":1522,"image":{"@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11309#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/anarchistyczny.baner_.demonstracja.wareszawska.1maja.2012.jpg","keywords":["Featured"],"articleSection":["Gazeta - grudzie\u0144 2025","Gazeta - grudzie\u0144 2025 - cd."],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11309","url":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11309","name":"Marksi\u015bci o anarchizmie. Nie ma bog\u00f3w. Nie ma pan\u00f3w. Nie ma te\u017c przyw\u00f3dc\u00f3w? - Pracownicza Demokracja","isPartOf":{"@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11309#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11309#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/anarchistyczny.baner_.demonstracja.wareszawska.1maja.2012.jpg","datePublished":"2025-12-01T22:25:00+00:00","dateModified":"2025-12-06T23:41:24+00:00","author":{"@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#\/schema\/person\/111010f0277257eac5a64dace1cd1ad8"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11309#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11309"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11309#primaryimage","url":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/anarchistyczny.baner_.demonstracja.wareszawska.1maja.2012.jpg","contentUrl":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/anarchistyczny.baner_.demonstracja.wareszawska.1maja.2012.jpg","width":1000,"height":563},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?p=11309#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Marksi\u015bci o anarchizmie. Nie ma bog\u00f3w. Nie ma pan\u00f3w. Nie ma te\u017c przyw\u00f3dc\u00f3w?"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#website","url":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/","name":"Pracownicza Demokracja","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/#\/schema\/person\/111010f0277257eac5a64dace1cd1ad8","name":".","url":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/?author=1"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11309","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=11309"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11309\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":11311,"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11309\/revisions\/11311"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/11310"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=11309"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=11309"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/pracowniczademokracja.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=11309"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}